پدیده «دژاوو» (Déjà Vu) یا همان احساس آشنایی با یک موقعیت کاملاً جدید، یکی از تجربههای رایج و در عین حال اسرارآمیز ذهن انسان است. این واژه نخستینبار توسط فیلسوف و پژوهشگر فرانسوی «امیل بوآراک» در سال ۱۸۷۶ مطرح شد و به معنای «قبلاً دیدهشده» است.
به گزارش سیناپرس، این تجربه زمانی رخ میدهد که فرد در موقعیتی جدید قرار میگیرد اما بهطور ناگهانی احساس میکند قبلاً همان لحظه را زندگی کرده است؛ مانند حضور در یک کافه یا خیابانی ناشناخته که بهطور غیرمنطقی آشنا به نظر میرسد.
دژاوو: خطای ذهن یا عملکرد طبیعی مغز؟
برخلاف باورهای عامه که دژاوو را به مفاهیمی مانند زندگیهای گذشته یا «اشکال در واقعیت» نسبت میدهند، پژوهشهای علمی نشان میدهد این پدیده معمولاً نشانهای از عملکرد سالم مغز است.
بر اساس یافتههای نوروسایکولوژی، دژاوو زمانی رخ میدهد که مغز یک احساس آشنایی را به اشتباه تشخیص میدهد. این فرآیند در چند مرحله در مغز اتفاق میافتد:
- ابتدا، بخش «قشر پیرینال» (Perirhinal Cortex) در لوب گیجگاهی، حس آشنایی را فعال میکند.
- سپس «هیپوکامپ» که مسئول حافظه است، نمیتواند خاطره مرتبطی برای این حس پیدا کند.
- در نهایت، قشر پیشپیشانی مغز (Frontal Cortex) این ناهماهنگی را شناسایی میکند.
این مرحله پایانی باعث ایجاد همان حس عجیب و آگاهانه دژاوو میشود؛ یعنی فرد همزمان هم حس آشنایی دارد و هم میداند که این تجربه جدید است.
دانشمندان این مرحله را «آگاهی فراشناختی» (Metacognitive Awareness) مینامند و آن را نشانهای از عملکرد دقیق سیستم نظارتی مغز میدانند.
یافتههای علمی درباره فعالیت مغز
مطالعات تصویربرداری مغزی نشان دادهاند: هنگام وقوع دژاوو، نواحی مربوط به کنترل شناختی و نظارت بر خطا در قشر پیشپیشانی فعالتر میشوند. این موضوع نشان میدهد که مغز در حال بررسی و اصلاح یک خطای ادراکی است.
آیا دژاوو میتواند نشانه بیماری باشد؟
در اغلب موارد، دژاوو کاملاً طبیعی و بیخطر است. با این حال، شکلهای نادر و شدید آن ممکن است در برخی اختلالات عصبی دیده شود:
- در بیماران مبتلا به صرع لوب گیجگاهی، ممکن است قبل از تشنج، دژاووی طولانی و شدید تجربه شود.
- در برخی افراد مبتلا به زوال عقل (دمانس)، پدیدهای به نام «دژاووِ زندگیشده» رخ میدهد که فرد نهتنها احساس آشنایی دارد، بلکه باور میکند واقعاً آن لحظه را قبلاً زندگی کرده و بر اساس آن رفتار میکند.
با این حال، این موارد استثنا هستند و ارتباطی با دژاووی معمولی و گذرا ندارند.
چه کسانی بیشتر دژاوو را تجربه میکنند؟
پژوهشها نشان میدهد: دژاوو در جوانان شایعتر است و با افزایش سن کاهش مییابد. علت این موضوع احتمالاً کاهش کارایی سیستمهای تشخیص خطای مغز در قشر پیشپیشانی با افزایش سن است.
در بیشتر افراد، دژاوو یک پدیده طبیعی و نشانه عملکرد سالم مغز در پردازش حافظه و تشخیص خطاست. این تجربه کوتاه و گذرا نهتنها خطرناک نیست، بلکه نشان میدهد مغز در حال بررسی دقیق اطلاعات و جلوگیری از خطاهای شناختی است.
بنابراین، دفعه بعدی که احساس کردید یک لحظه را «قبلاً زندگی کردهاید»، جای نگرانی نیست؛ مغز شما تنها در حال انجام وظیفه طبیعی خود برای مدیریت حافظه و ادراک است.
مترجم:فرگل غفاری