ترکیب شیمیایی آب و افزایش دما در پهنهای که زمانی غنیترین اکوسیستم نیمهگرمسیری بود، اکنون سفیدشدگی مرجانها و زوال جنگلهای مانگرو را به همراه داشته و آینده حیات دریایی منطقه را تهدید میکند.
به گزارش سیناپرس، خلیج فارس که زمانی بهعنوان یکی از غنیترین اکوسیستمهای نیمهگرمسیری شناخته میشد، امروز زیر فشار آلودگیها، گرمایش جهانی و فعالیتهای انسانی، با تهدیداتی روبهرو است که آینده آن را مبهم کرده؛ پژوهشهای جدید نشان میدهد ترکیب شیمیایی و دمای آب خلیج فارس دستخوش تغییرات نگرانکنندهای شده؛ تغییراتی که میتواند حیات مرجانها، مانگروها و بسیاری از گونههای ارزشمند دریایی را در معرض خطر جدی قرار دهد.
خلیج فارس یکی از مهمترین پهنههای آبی جهان از نظر بومشناختی، اقتصادی و ژئواستراتژیک است؛ پهنهای نیمهبسته که با داشتن تنوع قابلتوجهی از محققان دریایی، نقش کلیدی در پویایی اکولوژیک منطقه و تامین بخشی از نیازهای غذایی و اقتصادی کشورهای پیرامون ایفا میکند.
این حوضه آبریز با میزبانی صدها گونه آبزی ارزشمند از جمله انواع ماهیان تجاری، مرجانها، مانگروها و بسترهای زیستگاهی منحصربهفرد یکی از کانونهای مهم تنوع زیستی در منطقه نیمه گرمسیری محسوب میشود. ساختار زیستی خاص خلیج فارس که در شرایطی از شوری بالا، دمای متغیر و نوسانات محیطی شدید شکل گرفته، آن را به آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه سازگاریهای زیستی و فرآیندهای اکولوژیک تبدیل کرده است.
در کنار اهمیت زیستمحیطی، خلیج فارس یکی از محورهای اصلی ارتباطات تجاری و انرژی جهان است و همواره جایگاهی استراتژیک در معادلات اقتصادی و امنیتی داشته است. بیش از یکسوم تجارت جهانی نفت از این آبراه عبور میکند و بنادر، جزایر و خطوط ساحلی آن نقش مهمی در توسعه اقتصادی کشورهای منطقه دارند. همین ویژگیها سبب شده که شناخت علمی و مدیریتی این پهنه آبی برای پایداری اقتصادی و امنیت انرژی اهمیت ویژهای داشته باشد.
با این حال، خلیج فارس در دهههای اخیر با فشارهای انسانی و چالشهای زیستمحیطی متعددی روبهرو بوده است؛ از جمله آلودگیهای نفتی، تخریب زیستگاههای حساس نظیر مرجانها و جنگلهای حرّا، صید بیرویه، افزایش دما و شوری ناشی از فعالیتهای ساحلی و شیرینسازی آب دریا و همچنین ورود آلودگیهای صنعتی و شهری. این تهدیدها ضرورت مدیریت پایدار، پایش زیستمحیطی و ارتقای آگاهی عمومی را بیش از پیش آشکار میکنند.
نامگذاری «روز ملی خلیج فارس» در دهم اردیبهشت، اقدامی نمادین، اما مهم برای پاسداشت این پهنه ارزشمند و یادآوری جایگاه تاریخی، علمی و محیطزیستی آن است. این نامگذاری فرصت مناسبی برای تاکید بر اهمیت حفظ هویت تاریخی و جغرافیایی خلیج فارس، ترویج فرهنگ حفاظت از محیطزیست دریایی و جلب توجه جامعه و سیاستگذاران به ضرورت صیانت از منابع طبیعی و زیستی این منطقه فراهم میکند. چنین رویکردی میتواند زمینهای برای توسعه پایدار، مدیریت علمی منابع دریایی و تقویت همکاریهای منطقهای با محوریت حفاظت از این میراث طبیعی باشد.
حال نامناسب حساسترین پهنه آبی دنیا
خلیج فارس یکی از مهمترین و حساسترین پهنههای آبی جهان است که به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، تنوع زیستی قابل توجه و نقش محوری در اقتصاد و انرژی، همواره مورد توجه علمی و مدیریتی بوده است. با این حال، این اکوسیستم شکننده بهدلیل فعالیتهای انسانی گسترده، تغییرات اقلیمی و بهرهبرداریهای ناپایدار با مجموعهای از چالشهای زیستمحیطی پیچیده روبهرو است.
از جمله این چالشها میتوان به آلودگیهای نفتی و هیدروکربنی اشاره کرد. خلیج فارس یکی از پرترددترین مسیرهای انتقال نفت در جهان است و به همین دلیل بیشترین سهم آلودگیهای نفتی در آن رخ میدهد.
پیامدهای این آلودگیها میتواند آسیب به مرجانها و بسترهای حساس دریایی، کاهش اکسیژن محلول و اختلال در تغذیه و تنفس آبزیان، افزایش مرگومیر گونههای حساس نظیر لاکپشتهای دریایی، ماندگاری طولانی آلایندهها به دلیل کمبود تبادل آب با اقیانوس هند باشد. آلودگیهای مزمن کممقدار ناشی از نشتهای کوچک نیز تهدیدی مستمر برای سلامت این اکوسیستم شکننده محسوب میشود.
تخریب زیستگاهها و کاهش تنوع زیستی
خلیج فارس دارای زیستگاههای بسیار ارزشمند است، از جمله جنگلهای حرّا (مانگرو)، صخرههای مرجانی، بسترهای جلبکی و علفهای دریایی و خورها و تالابهای ساحلی است.
این زیستگاهها به دلایل مختلفی چون توسعه بیرویه سواحل و ساختوساز، لایروبی و پرکردن دریا، رسوبگذاری ناشی از پروژههای عمرانی و افزایش دما و اسیدی شدن آب در حال تخریب هستند. کاهش این زیستگاهها منجر به افت تنوع زیستی، کاهش مکانهای زادآوری و کاهش ذخایر آبزیان تجاری شده است.
صید بیرویه و فشار بر ذخایر آبزیان
افزایش نیاز غذایی و فعالیتهای غیرقانونی صید باعث کاهش شدید گونههای تجاری مهم شده است. از جمله پیامدهای اصلی این روند میتوان به کاهش تعداد گونههایی مثل میگو، هامور و صبور، بر هم خوردن تعادل زنجیره غذایی، آسیب به ذخایر مولد و نابودی زیستگاههای تخمریزی اشاره کرد.
ورود آلودگیهای صنعتی، شهری و کشاورزی
ورود پسابهای صنعتی و فاضلابهای تصفیهنشده به خلیج فارس یکی از مهمترین چالشهای کنونی خلیج فارس است. فلزات سنگین (مانند جیوه، سرب، کادمیوم)، مواد مغذی اضافی (سبب شکوفایی جلبکی مضر)، سموم کشاورزی و پلاستیکها و ریزپلاستیکها از جمله آلودگیهای شیمیایی این حوضه است و تأثیرات تجمعی طولانیمدت دارند و سلامت آبزیان و انسان را بهطور جدی تهدید میکنند.
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی
خلیج فارس یکی از گرمترین دریاهای جهان است و نسبت به تغییرات اقلیمی بسیار حساس است. بارزترین اثرات تغییرات اقلیمی شامل افزایش دمای آب، سفیدشدگی گسترده مرجانها، کاهش اکسیژن محلول و ایجاد شرایط کماکسیژنی، افزایش سطح آب و فرسایش سواحل و افزایش تبخیر و در نتیجه افزایش شوری در برخی نقاط تا حدود ۴۵ PSU افزایش یافته که برای بسیاری از گونهها تنشزا است.
شیرینسازی آب دریا و اثرات آن
افزایش جمعیت و نیاز به آب آشامیدنی پاک باعث توسعه سریع صنایع شیرینسازی شده است. تخلیه آب بسیار شور (بریک) به دریا، افزایش دمای نقاط تخلیه، اثرات سمی کلر و مواد شیمیایی مورد استفاده و تأثیر منفی بر لاروها و پلانکتونها پیامدهای زیستمحیطی این فرآیند است. ترکیب شوری و دما میتواند در نواحی خاص «نقاط مرگ زیستی» ایجاد کند.
۴۵ سال تغییرات هیدروگرافی و شیمیایی در خلیج فارس
مطالعات جدید محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی نشان میدهد که سطح نیتروژن محلول در خلیج فارس طی ۴۵ سال گذشته بیش از چهار برابر افزایش یافته و دمای سطح دریا نیز حدود ۲.۲ درجه سانتیگراد گرمتر شده است و به گفته آنها این تغییرات موجب شده رژیم مواد مغذی از محدود به نیتروژن به محدود به ترکیبی از نیتروژن و فسفر و سیلیس تبدیل شود و سلامت فیتوپلانکتونها، شیلات و صخرههای مرجانی را تحت تأثیر قرار دهد.
این مطالعه نشان میدهد که آبهای خلیج فارس در نیمه ایرانی، در ژانویه ۲۰۲۲ میلادی نسبت به فوریه ۱۹۷۷، حدود ۲.۲ درجه سانتیگراد گرمتر شدهاند؛ موضوعی که پیامدهای جدی برای حیات دریایی و اکوسیستمهای این پهنه آبی به همراه دارد.
این مطالعه تغییرات چشمگیر ۴۵ سال گذشته در شیمی آب خلیج فارس را نشان میدهد: «غلظت نیتروژن محلول بیش از چهار برابر افزایش یافته است»، «فسفر محلول حدود ۴.۱ برابر کاهش یافته است» و «سیلیسیوم محلول به طور قابل توجهی افزایش پیدا کرده است». نتایج این مطالعه در قالب مقالهای در سال ۲۰۲۵ میلادی در نشریه بینالمللی Marine Pollution Bulletin منتشر شده است.
این تغییرات باعث شده که خلیج فارس از وضعیتی که در دهه ۱۹۷۰ تنها با محدودیت نیتروژن مواجه بود، به ترکیبی پیچیده از محدودیتهای نیتروژن، فسفر و سیلیس تبدیل شود. چنین تحولی میتواند بر فیتوپلانکتونها، شیلات و صخرههای مرجانی اثر بگذارد.
این مطالعه شرایط مواد مغذی و هیدروگرافی خلیج فارس را بر اساس دو پیمایش مهم مقایسه میکند: مأموریت Atlantis II در سال ۱۹۷۷ و سفر علمی PGE2201 در سال ۲۰۲۲. نتایج نشاندهنده تغییرات قابل توجه در میانگین غلظت مواد مغذی در عمق آب است، به طوری که ازت معدنی محلول تقریباً ۴.۳ برابر افزایش یافته است (از حدود ۰.۹۲ به ۳.۹۷ میکرومول بر کیلوگرم)، فسفات ۱.۴ برابر کاهش یافته است (از حدود ۰.۳۶ به ۰.۲۴ میکرومول بر کیلوگرم) و سیلیکات ۱.۷ برابر افزایش یافته است (از حدود ۱.۱۱ به ۱.۷۳ میکرومول بر کیلوگرم) طی ۴۵ سال.
نابودی سریع جنگلهای حرا در شمال خلیج فارس
تحقیقات جدید محققان نشان میدهد که جنگلهای حرا، یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای ساحلی ایران، در معرض تهدیدات جدی قرار دارند. نتایج این مطالعه بر لزوم اتخاذ رویکردهای مدیریتی هوشمندانه و استفاده از فناوریهای نوین برای حفظ و احیای جنگلهای حرا تأکید میکند، چرا که نادیده گرفتن این تهدیدات میتواند عواقب جبرانناپذیری برای محیط زیست کشور در پی داشته باشد.
این مطالعات بر روی روند نابودی جنگل حرای منطقه «دیّر» در شمال خلیج فارس تمرکز دارد؛ منطقهای که در گذشته شاهد تلاشهایی برای احیای جنگلهای مانگرو بود، اما امروزه با نابودی گسترده پوشش گیاهی مواجه شده است.
جنگلهای حرّا، از مهمترین و خاصترین اکوسیستمهای ساحلی جهان، در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری بین جزر و مد دریا رشد میکنند و زیستگاهی حیاتی برای تنوع زیستی دریایی، ذخیرهگاه کربن و سپری در برابر سونامی و طوفانهای دریایی محسوب میشوند.
در ایران این جنگلها که عمدتاً از گونه Avicennia marina تشکیل شدهاند، در امتداد سواحل جنوبی کشور پراکندهاند و بهویژه در استان بوشهر و تنگه هرمز جایگاهی منحصربهفرد دارند. موقعیت جغرافیایی این جنگلها، آنها را به شمالیترین محدوده پراکنش مانگروها در جهان تبدیل کرده و از این رو، اهمیت حفاظت از آنها دوچندان میشود.
به گفته محققان پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی، در سالهای اخیر، بررسیها نشان میدهد که جنگلهای حرا در ایران با تهدیداتی جدی از سوی تغییرات اقلیمی و فعالیتهای انسانی مواجه هستند.
بر اساس نتایج این پژوهش، جنگل حرای دیّر که در سال ۲۰۱۱ حدود ۲.۲ هکتار وسعت داشت، با اجرای پروژههای احیاء تا سال ۲۰۱۵ به ۳.۲ هکتار افزایش یافت. اما از سال ۲۰۱۸، همزمان با ساخت یک جاده و پل غیراستاندارد در منطقه، روند تخریب آغاز شد و تا ژوئن ۲۰۲۲، مساحت این جنگلها به حدود ۱.۷ هکتار کاهش یافت.
مهمترین عامل این تخریب، انسداد جریان آب شیرین از نواحی بالادستی به دلیل ساخت غیرکارشناسی جاده و پل است، زیراکه مانگروها برای بقاء نیازمند تعادل بین آب شور دریا و ورودی آب شیرین هستند. این تعادل، سطح شوری خاک و آب را در حد قابل تحمل برای درختان حفظ میکند. اما با انسداد مسیر آب شیرین، شوری منطقه افزایش یافته و در نتیجه شرایط زیستی برای حراها دشوارتر شده است.
تصاویر ماهوارهای گوگلارث در کنار دادههای پهپادی و اندازهگیریهای میدانی، شواهد قوی از گسترش تخریب و آسیب شدید به جنگلها ارائه میدهند. در بررسی پهپادی انجامشده در مارس ۲۰۲۳، مشخص شد که ۴۴ درصد از پوشش سالم مانگروها آسیب دیدهاند. همچنین در اندازهگیریهای میدانی نوامبر ۲۰۲۳، سطوح شوری در منطقه دیّر بهطور معناداری بالاتر از مناطق مجاور مانند «ملگنزه» و «نایبند» گزارش شده است.
ساخت جاده و پل بدون درنظر گرفتن ملاحظات زیستمحیطی، بار دیگر ضعف برنامهریزی و نبود هماهنگی بین دستگاههای اجرایی و نهادهای محیط زیستی را نشان میدهد. در منطقهای که جزء آخرین زیستگاههای قابل بقاء برای حرا در شمال خلیج فارس محسوب میشود، ایجاد مانع بر سر راه جریان آب شیرین، تبعاتی جبرانناپذیر داشته است. انجام پروژههای توسعهای در مناطق حساس زیستمحیطی در ایران، بدون ارزیابی دقیق اثرات زیستمحیطی و بدون نظارت بلندمدت، منجر به تخریب محیط زیست میشود. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای پیشرو، حفاظت از جنگلهای مانگرو بهعنوان یکی از اولویتهای توسعه پایدار تلقی میشود.
این مطالعه با بهرهگیری از روشهای ترکیبی شامل دادههای ماهوارهای، نقشهبرداری پهپادی و مشاهدات میدانی، الگوی نوینی در پایش و تحلیل وضعیت جنگلهای مانگرو ارائه داده است. همچنین، تحلیل مؤلفههای اصلی (PCA) بر روی دادههای زیستمحیطی نشان داده است که دمای آب، شوری و سطح اکسیژن محلول از عوامل کلیدی مؤثر بر وضعیت اکولوژیکی منطقه هستند.
یافتههای این پژوهش تأکید میکند که فعالیتهای انسانی ناآگاهانه میتوانند در کوتاهترین زمان اکوسیستمهایی با دههها قدمت را نابود کنند. در شرایطی که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود با تغییرات اقلیمی شدیدتر مواجه است، هرگونه دستکاری در اکوسیستمهای شکنندهای مانند مانگروها میتواند آثار غیرقابل بازگشت در پی داشته باشد.
به نقل از ایسنا، جنگل حرای دیّر، نمونهای است از آنچه میتواند در دیگر نقاط ساحلی ایران نیز تکرار شود؛ اگر سیاستگذاریها بر پایه علم، محیط زیستمحور و آیندهنگرانه نباشد. این پژوهش یک بار دیگر نشان داد که حفاظت از محیط زیست، نه یک هزینه، بلکه ضرورتی حیاتی برای بقاء سرزمین ماست.
خلیج فارس اکوسیستمی ارزشمند اما شکننده است که همزمان با فشارهای زیست محیطی، اقتصادی و اقلیمی گسترده روبهرو است. چالشهای کنونی این پهنه آبی نشان میدهد که حفاظت و مدیریت پایدار آن نیازمند همکاری علمی و منطقهای، پایش دقیق و مداوم، مدیریت اصولی منابع زنده، کنترل آلودگیها و توسعه سیاستهای محیطزیستی یکپارچه است.