پژوهشی جدید نشان میدهد کلاس درس فراتر از یک بستر فیزیکی، محیطی تعاملی است که عناصر حسی آن مستقیماً بر حالات روانی و یادگیری اثر میگذارند.
به گزارش سیناپرس، محققان در یک پژوهش علمی تازه، تأثیر محیط فیزیکی کلاس درس بر هیجان دانشآموزان را واکاوی کردهاند و نشان دادهاند که فضای آموزشی تنها محل آموزش نیست، بلکه بر احساس و رفتار یادگیرندگان اثر میگذارد.
انسان همواره در تعامل مستقیم با محیط پیرامون خود زندگی میکند و این ارتباط تنها به نیازهای فیزیکی مانند تنفس یا حرکت محدود نمیشود. محیط، بهویژه فضای معماری، میتواند بر احساسات، حالات روانی و واکنشهای هیجانی انسان اثر بگذارد. فضای زندگی و کار مملو از عناصر فیزیکی و غیرفیزیکی است که هر یک بهنوعی بر ادراک و تجربه فرد تأثیر میگذارند.
در سالهای اخیر، توجه به تجربه زیسته انسان در فضاهای معماری به یکی از دغدغههای مهم پژوهشگران تبدیل شده است. تجربه حضور در یک فضا تمامی حواس انسان را درگیر میکند و همین درگیری حسی میتواند احساس آرامش، تنش، لذت یا نارضایتی را به همراه داشته باشد. به همین دلیل، بررسی رابطۀ میان معماری و هیجان انسانی اهمیت ویژهای یافته است.
هیجان، مفهومی پیچیده و چندبعدی است که از دیدگاههای مختلف روانشناسی، شناختی و فلسفی تعریف شده است. هیجان به حالتی ذهنی گفته میشود که با تغییرات فیزیولوژیکی بدن همراه است و بر افکار، احساسات و رفتار فرد اثر میگذارد. این حالت میتواند میزان لذت یا نارضایتی انسان را در موقعیتهای مختلف تعیین کند.
پژوهشها نشان میدهند که هیجان نقش مهمی در فرایندهای شناختی مانند توجه، حافظه و حل مسئله دارد. در محیطهای آموزشی، هیجان میتواند یادگیری را تقویت یا تضعیف کند. هیجانهای مثبت و فعالکننده معمولاً به افزایش انگیزه و بهبود یادگیری کمک میکنند، در حالی که برخی هیجانهای منفی یا غیرفعال ممکن است مانع تمرکز و یادگیری شوند. از این رو، توجه به هیجان فراگیران در طول فرایند آموزش، ضرورتی انکارناپذیر است.
در رابطه با این موضوع، مهدیه نیرومند شیشوان، محقق معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، به همراه سه تن از همکاران همدانشگاهی خود، پژوهشی را در زمینه ارتباط میان معماری داخلی و هیجان کاربران انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر فضای آموزشی و کلاس درس، به بررسی عناصر داخلی معماری پرداخته و تلاش کرده است مشخص کند کدام مؤلفهها بیشترین تأثیر را بر هیجان کاربران دارند.
پژوهشگران کار خود را با مطالعه منابع علمی و پیشینه پژوهش آغاز کردند و فهرستی از مؤلفههای داخلی معماری مؤثر بر هیجان کاربر استخراج شد. سپس با استفاده از یک روش علمی خاص با نام «دلفی»، که روشی مبتنی بر نظر کارشناسان است، این مؤلفهها مورد بررسی و تأیید قرار گرفتند. در نهایت، هفده مؤلفه داخلی معماری شناسایی شده و مورد ارزیابی نهایی قرار گرفتند.
یافتههای این مطالعه نشان میدهند که عوامل محیطی، نقش تعیینکنندهای در هیجان کاربران فضای آموزشی دارند. در میان هفده مؤلفه بررسیشده، سه عنصر «نور»، «رنگ» و «صدا» بیشترین اهمیت را در تأثیرگذاری بر هیجان کاربران کلاس درس به خود اختصاص دادند.
این نتایج بیانگر آن هستند که محیط کالبدی کلاس میتواند بهطور مستقیم در برانگیختن هیجانهای مثبت نقش داشته باشد و تجربه یادگیری دانشآموزان را بهبود بخشد. بهویژه توجه به کیفیت نورپردازی، انتخاب رنگهای مناسب و کنترل صداهای مزاحم میتواند فضای آموزشی مطلوبتری ایجاد کند.
در جمعبندی نتایج فوق که در فصلنامه «نوآوریهای آموزشی»نشریهای وابسته به سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی منتشر شدهاند، محققان تأکید میکنند که شناخت پاسخهای هیجانی کاربران نسبت به فضای آموزشی برای معماران و طراحان اهمیت بالایی دارد. نور، رنگ و صدا بهعنوان اولویتهای اصلی، میتوانند استرس را کاهش دهند، حس لذت و آرامش ایجاد کنند و تمرکز و توجه دانشآموزان را افزایش دهند.
به نقل از ایسنا، بر این اساس، نور، چه طبیعی و چه مصنوعی، بالاترین رتبه را در میان مؤلفههای معماری داخلی دارد و نقش آن در کاهش استرس و لذتبخش شدن فضای کلاس درس در مطالعات پیشین نیز تأیید شده است. رنگ بهعنوان مؤلفه دوم، با ایجاد احساس آسایش، آرامش یا برانگیختگی، میتواند تجربه هیجانی کاربران را تحت تأثیر قرار دهد. انتخاب رنگهای ملایم یا متناسب با کاربری فضا اهمیت زیادی دارد. صدا نیز، بهویژه بلندی و صداهای زمینه، عاملی است که میتواند موجب تمرکز یا حواسپرتی شود و باید در طراحی کلاسها مورد توجه قرار گیرد.
این یافتهها اهمیت توجه همزمان به جنبههای فیزیکی و روانی فضاهای آموزشی را برجسته میکنند. کلاس درس کارآمد فضایی است که علاوه بر رعایت استانداردهای فنی، از نظر هیجانی نیز پاسخگوی نیازهای کاربران باشد. چنین فضایی میتواند کنجکاوی، خلاقیت، تمرکز و یادگیری عمیقتر را در دانشآموزان تقویت کند و حتی خود معماری به ابزاری کمکآموزشی تبدیل شود.