عضو کمیسیون مشورتی ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تأکید بر لزوم «بازطراحی کامل نظام نوآوری ایران» و «آمایش جدید دانشگاهها»، راهکارهایی برای تابآوری نظام آموزش عالی، تبدیل علم به ارزش، تقویت مرجعیت علمی منطقهای و حکمرانی مأموریتمحور در دوره پساجنگ ارائه کرد.
به گزارش سیناپرس، دکتر اسکندر زند در تشریح الگوی مطلوب بازسازی آکادمیک پس از بحران، معتقد است «بازسازی تابآور» بدون طراحی یک نقشه ملی آمایش دانشگاهها ممکن نیست. او با تأکید بر اینکه زیرساختهای آموزشی و پژوهشی ایران در برابر بحرانهای طبیعی و انسانی آسیبپذیرند، گفت: باید آمایش جدیدی از دانشگاهها شکل گیرد که وابسته به نیازهای واقعی کشور، ظرفیت مناطق و آیندهنگاری علمی باشد. در این طرح، دانشگاهها نباید صرفاً متمرکز بر پایتخت یا شهرهای بزرگ باشند، بلکه شبکهای و غیرمتمرکز طراحی شوند تا در شرایط بحران ادامه آموزش و دسترسی به منابع علمی تضمین شود.
وی در ادامه با اشاره به مفهوم «آموزش مقاوم» افزود که تابآوری دانشگاهها تنها در حفظ کلاس و ساختمان خلاصه نمیشود، بلکه در سطح فلسفی باید به سمت نسل پنجم آموزش عالی حرکت کرد.
زند ادامه داد: در نسل پنجم آموزش عالی دیگر صرفاً بحث آموزش نیست؛ بلکه نظام نوآوری در مرکز قرار میگیرد. اگر زنجیره نوآوری کامل و پویا باشد، خود به خود تابآور نیز خواهد بود.
در خصوص اولویتهای بازسازی و تجهیز دانشگاهها پس از بحران، دکتر زند بر اصل «عدالت نیست، بلکه کارآمدی آمایشی» تأکید کرد: لزومی ندارد همه مناطق کشور توسعه دانشگاهی یکسان داشته باشند. باید قطبهای علمی و نوآوری را براساس نیاز کشور طراحی کرد تا شبکه آموزش عالی در کل منسجم ولی منعطف باشد.
از تولید مقاله تا تولید ارزش و فناوری
به باور اسکندر زند، یکی از چالشهای قدیمی نظام علم ایران، غلبه نگاه کمی و خروجیمحور در نظام ارزیابی است. وی با نقد جدی شاخصهای فعلی ارتقا و ارزیابی اعضای هیئت علمی توضیح داد: نظام فعلی بیشتر بر تعداد مقاله و گزارش تمرکز دارد تا آثار واقعی آن در جامعه. این نگاه باعث شده اعضای هیئت علمی بیشتر به تولیدات قابل شمارش فکر کنند تا حل مسائل ملی. تا زمانیکه شاخصهای ارزیابی بر پایه اثربخشی علمی و پیامدهای اجتماعی طراحی نشود، در بر همان پاشنه خواهد چرخید.
در زمینه اتصال دانشگاه با صنعت و تجاریسازی دانش، او بر اهمیت رقابتپذیری بخش تولید تأکید کرد: مشکل اصلی شکاف میان دانشگاه و بازار، فقدان رقابت در تولید است. در فضای غیررقابتی نیاز به علم واقعی احساس نمیشود. اگر تولید رقابتی شود، نیاز به عالم و دانش شکل میگیرد و دانشگاه جایگاه خود را مییابد.
درباره تقویت زنجیره «ایده تا بازار» در حوزههای راهبردی، زند معتقد است که استقلال دانشگاهها در همکاری مستقیم با صنعت شرط اصلی موفقیت است: دولت باید دانشگاهها را در تعامل با صنعت آزاد بگذارد. رابطه مستقیم دانشگاه و صنعت، در بستر بازار رقابتی، بهترین مدل بهرهوری از علم است.
دیپلماسی علمی و مرجعیت منطقهای
در شرایط پیچیده ژئوپلیتیک منطقه، دکتر زند دیپلماسی علمی را راهی برای جلوگیری از انزوا و وابستگی فناورانه ایران دانست. وی با رد محدودسازی روابط علمی، پیشنهاد کرد سیاستگذاری علمی ایران مبتنی بر تعامل گسترده بینالمللی باشد، در کسب علم نباید محدودیت قائل شد. دیپلماسی علمی باید با همه کشورها برقرار شود؛ از طریق استفاده از ظرفیت سازمانهای بینالمللی، کنوانسیونها، فرصتهای مطالعاتی، بورسیهها و طرحهای مشترک علمی.
در خصوص مرجعیت علمی، زند یادآور شد که ایران در رشتههایی مانند فلسفه، عرفان، ادبیات، علوم پزشکی و برخی علوم پایه مرجعیت تاریخی دارد، این مرجعیت تاریخی باید بازشناسی، تقویت و حفظ شود. در علوم جدید نیز باید پروژههایی برای خلق مرجعیت علمی تعریف و جدی حمایت شوند.
وی در ادامه با انتقاد از کمکاری در حوزه تولید روایت علمی و فرهنگی، تأکید میکند که چهره تمدنی ایران در فضای روایت جهانی بسیار کمرنگ است. زند ادامه داد: در بسیاری از کتابها و نظریههای جدید تحولات پیشرفت جهانی، نقش تمدن و فرهنگ ایران یا دیده نمیشود یا بسیار کمرنگ است. باید پروژهای بزرگ برای روایت این تاریخ و نقش ایران به زبانهای مختلف تدوین گردد.
حکمرانی مأموریتمحور در علم و فناوری
دکتر زند راهحل برقراری توازن بین استقلال آکادمیک و مأموریتهای ملی را در بازتعریف اختیارات هیأتهای امنا دانست و بیان کرد: اگر هیأت امنای دانشگاهها جایگاه واقعی خود را پیدا کنند و نقش قانونیشان بازتعریف شود، دانشگاهها هم استقلال خواهند داشت و هم میتوانند مأموریتهای ملی را دنبال کنند.
او ساختار موجود حکمرانی علم در کشور را متکثر و در مواردی غیرهمافزا دانست و گفت: نظام نوآوری ایران امروز از موازیکاری ساختارهای متعدد رنج میبرد؛ نهادهایی که گاهی به جای همافزایی، همکاهی ایجاد میکنند. با بازآرایی وظایف و همجهتسازی اهداف این ساختارها میتوان کارآمدی نظام نوآوری را بالا برد.
در زمینه نظارت بر بودجههای پژوهشی و هدایت پایاننامهها به سمت مسائل واقعی کشور، زند بر ایجاد یک حلقه مستقل نظارت و ارزیابی علمی تأکید کرد: تولید علم مثل هر محصولی نیازمند زنجیرهای از حلقههای مؤثر است؛ حلقه نظارت در کشور ما هنوز شکل نگرفته یا ناقص است. تشکیل یک نهاد نظارتی مستقل و قدرتمند در سیاستگذاری و هزینهکرد پژوهش، میتواند این مشکل را حل کند.
سرمایه انسانی، عدالت آموزشی و انسجام اجتماعی
به باور دکتر زند، نخبگان علمی و استادان جوان پس از جنگ بیش از هر چیز نیازمند اعتماد، امنیت شغلی و احترام علمی هستند. او پیشنهاد داد بسته حمایتی ملی برای افزایش تابآوری فکری و انگیزشی جامعه دانشگاهی طراحی شود. وی افزود: افزایش تابآوری و انگیزه در استادان باید دو وجهی باشد: حقوق مادی و حقوق معنوی. در بخش مادی باید حقوقها و مزایا بر اساس عملکرد واقعی تنظیم شود و برای استادان جوان، حمایتهایی مانند کمک به مسکن پیشبینی گردد. در بخش معنوی نیز دسترسی به منابع علمی، فرصتهای مطالعاتی و حفظ شأن علمی ضروری است.
وی تأکید کرد که بورسیه هدفمند دکتری برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی یکی از ابزارهای مؤثر در افزایش انگیزه و حفظ نخبگان است.
در خصوص نقش دانشجویان و نسل جدید در بازطراحی مأموریت دانشگاهها، زند گفت: نسل جدید به شفافیت، اثرگذاری و پاسخگویی علاقه دارد. در دانشگاه نسل پنجم این ویژگی ذاتاً وجود دارد؛ باید سیاست دانشگاهها را به این سمت هدایت کرد.
چشمانداز تمدنی و سیستمسازی در علم و فناوری
در بخش پایانی گفتوگو، دکتر زند با اشاره به چشمانداز دهساله «دانشگاه تمدنساز» در ایران، سه محور بنیادین بازطراحی نظام نوآوری با ساختارهای چابک و مأموریتمحور، تقویت پیوند آموزش، پژوهش و سیاست ملی و قانونمندسازی و پایداری تحولات علمی را مطرح کرد.
به نقل از آنا، او هشدار داد که بدون تغییرات ساختاری در نظام نوآوری، اقدامات علمی کشور همچنان در قالب جزیرهای باقی خواهند ماند. وی گفت: برای حرکت از اقدامات جزیرهای به سیستمسازی ملی، باید اصلاحات قانونی، ساختاری و فرهنگی را در اولویت قرار دهیم. بازطراحی نظام نوآوری، پیششرط همه چیز است.
وی در پایان تأکید کرد: اگر نظام نوآوری قانونمند و بازطراحی شود، اصلاحات علمی دیگر وابسته به دولتها و مدیران نخواهد بود و در مسیر پایدار پیشرفت ادامه خواهد یافت.