البته در طول این مدت و با گسترش بیمارستانها این عفونتها به عنوان یکی از مشکلات عمده بهداشتی و درمانی مطرح بوده و علیرغم پیشرفت دانش در زمینه پیشگیری و کنترل عفونتهای بیمارستانی این معضل همچنان به قوت خود باقی است، به طوری که هماکنون مبارزه با عفونتهای بیمارستانی یک اولویت جهانی محسوب میشود؛ هرچند در کنار این تلاش عمومی، عوامل بسیار زیادی به گسترش عفونتها کمک میکنند.
گسترش بیمارستانها، بیماریهای نوپدیدی مانندآنفلوآنزا، ایدز و جنون گاوی و خطرات انتقال هپاتیتB وC و افزایش مقاومت میکروبی همه و همه از جمله این عوامل هستند که راه رهایی از عفونتهای بیمارستانی را با ناهمواریهای مختلفی مواجه کردهاند.
بیماران در طول مدتی که در بیمارستان به سر میبرند، ممکن است به عفونتهایی دچار شوند که تظاهرات آنها در حین بستری بودن یا بعد از مرخص شدن بروز مییابند. البته معمولاً عفونتهایی که بعد از 48 تا 72 ساعت بروز مییابند، به عنوان عفونتهای بیمارستانی قلمداد میشوند، بنابراین اگر در مدت کمتر از 48 ساعت بعد از بستری شدن بیمار عفونتی اتفاق بیفتد، احتمال اینکه فرد هنگام پذیرش در بیمارستان در مرحله کمون آن بیماری به سر میبرده، وجود دارد.
به طور کلی یکی از مشکلاتی که در حال حاضر به صورت جهانی تمامی کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه را به صورت جدی با خود درگیر کرده، عفونتهای بیمارستانی همراه با ارائه خدمات درمانی است. در واقع عفونتهایی که در سیستمهای درمانی به بیمار انتقال داده میشوند، یکی از علل عمده مرگ و عوارض حین بستری بوده و علاوه بر وارد آوردن هزینههای سنگین به خود بیمار، موجب خسارتهای جبرانناپذیری به جامعه نیز خواهد شد. براساس جدیدترین گزارش مرکز قلب جهانی، در 55 بیمارستان از 14 کشور مختلف در 4 منطقه تحت پوشش سازمان جهانی بهداشت به طور متوسط 7/8 درصد از بیماران بستری در بیمارستان مبتلا به عفونتهای بیمارستانی میشوند.
به طور کلی در جهان از هر 4 بیمار که در بخش مراقبتهای ویژه بستری هستند، یکنفر به عفونت مبتلا میشود و در کشورهای در حال توسعه تخمینزده میشود که این آمار به دو برابر برسد. در کشور ما هم سالانه حدود 6 میلیون بیمار در 800 بیمارستان بستری میشوند که به دلیل ساختار فیزیکی بیمارستانها، عفونت بیمارستانی شیوع زیادی دارد، همچنین کمبود منابع مالی و نبود امکان تشخیص بسیاری از عفونتها در آزمایشگاهها به دلیل مجهز نبودن آنها مشکلات زیادی برای بیمارستانها ایجاد کرده است. با وجود مشکلات موجود، فعالیتهایی از قبیل تهیه متون علمی آموزشی، برگزاری برنامههای آموزشی متعدد برای پرسنل بهداشتی درمانی و تشکیل کمیته کنترل عفونت بیمارستانی در بیمارستانها و همچنین تقویت توان آزمایشگاهها، پژوهش و تحقیقات در زمینه عفونتهای بیمارستانی و تلاش برای دفع مناسب زبالههای عفونی صورت گرفته که با این اقدامات میتوان به تقویت راهکارهای کنترل عفونت امیدوار بود.
تلاش جهانی برای مبارزه با مشکلی مشترک
میکروارگانیسمهای موجود در بیمارستانها یا مراکز درمانی منابع بالقوه عفونت برای بیماران و کارکنان محسوب میشوند. این عوامل روی وسایل و تجهیزات درمانی بیماران قرار میگیرند و ممکن است به طور مستقیم یا غیرمستقیم به آنان منتقل شوند. این بیماران نیز خود میتوانند منبع عفونت برای دیگران چه در بیمارستان و چه در محیط جامعه شوند. براساس آخرین اعلامیه سازمان بهداشت جهانی، در جهان جمعیتی بیش از 4/1 میلیون نفر از عفونتهای بیمارستانی رنج میبرند. در کشورهای توسعهیافته صنعتی بین 5 تا 10 درصد بیماران بستری شده در بیمارستانها مبتلا به عفونتهای بیمارستانی میشوند و این رقم در کشورهای در حال توسعه به حدود 25 درصد افزایش مییابد. این سازمان همچنین بر این موضوع که عفونتهای بیمارستانی از اولویتهای بهداشتی درمانی دنیاست، تأکید و اتحادیه جهانی سلامت بیماران را راهاندازی کرده است. البته کشور ما هم چند سالی است که به این اتحادیه پیوسته و همزمان با سایر کشورها تعهد داده است در زمینه کنترل عفونت، اقدامات مناسبی انجام دهد.
به گفته پروین رضایی، کارشناس بهداشت خانواده مرکز بهداشت شمال تهران، آمارها نشان میدهد که سالانه در ایالات متحده آمریکا نزدیک به 27 میلیون عمل جراحی و تعداد بیشتری اقدامات پزشکی تهاجمی انجام میپذیرد. در کشور ما نیز هر سال به میزان قابل توجهی از این گونه مداخلات درمانی در مراکز درمانی صورت میگیرد، هر کدام از این اعمال مستلزم تماس ملزومات پزشکی یا ابزارهای جراحی با بافت استریل یا غشای مخاطی بیمار هستند. خطر اصلی تمامی چنین روشهایی، ورود عفونت به بدن بیمار است.
این در حالی است که نقص در ضدعفونی یا استریل کردن مناسب تجهیزات، خطر شکستن موانع دفاعی میزبان و نیز خطر انتقال فرد به فرد (مانند ویروس هپاتیت ب) یا انتقال پاتوژن محیطی (مانند پسودوموناس) را نیز به همراه خواهد داشت.همچنین کارکنان با رعایت نکردن روشهای صحیح استریل هنگام اعمال جراحی (بزرگ یا کوچک) و ضدعفونی نکردن صحیح در هنگام تشخیص و درمان بیماریها، موجب انتقال عفونت به خود یا بیماران میشوند. با توجه به وجود این مشکلات انجام اقدامات و به کارگیری روشهای پاکسازی، ضدعفونی و استریلیزاسیون با استفاده از مواد پاککننده، ضدعفونیکننده و فرآیندهای استریلیزاسیون برای کاهش انتقال میکروارگانیسمها از وسایل و محیط اطراف و نیز حصول اطمینان از عدم انتقال پاتوژنهای عفونتزا از ابزار جراحی به بیمار، بسیار ضروری و لازم است.
میکروبهایی که مقاوم میشوند
امروزه مصرف زیاد و بیمورد آنتیبیوتیکها در درمان و جلوگیری از عفونتهای بعد از اعمال جراحی موجب بروز میکروبهای مقاوم به دارو شده است. در حالی که اثرات مثبت آنتیبیوتیکها را نباید ناچیز شمرد، اما اعتماد به داروها موجب شده که به روشهای ضدعفونی و جداسازی بیماران کمتر توجه شود. از طرفی با توجه به گرانی و کمبود داروهای مختلفی که در درمان عفونتهای بیمارستانی به کار میروند، به نظر میرسد رعایت اصول بهداشتی برای مبارزه با این عفونتها، سادهتر و ارزانتر از درمان آنها باشد.
خوشبختانه به اعتقاد رضایی، عفونت بیمارستانی از جمله مقولاتی است که در سالهای اخیر در کشور ما توجه بیشتری به آن شده و از طرف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دانشگاههای تحت پوشش نیز اقداماتی صورت گرفته است. هرچند در سایه افزایش آگاهی و به کارگیری موازین بهداشتی شاهد ارتقای سلامت افراد و جوامع هستیم و روند بهبود به گونهای است که به سوی جهانی سالم و عاری از بیماریهای عفونی پیش میرویم، ولی هنوز در جهان سالانه بیش از 3/17 میلیون نفر به علت ابتلا به بیماریهای عفونی جان خود را از دست می دهند.
این در حالی است که بسیاری از این بیماریها و مرگ و میر ناشی از آنها به طور کامل قابل پیشگیری است، چون آگاهی نسبت به منابع عفونت، مخازن، راههای انتقال و دوره قابلیت سرایت، اصول اساسی پیشگیری و شناخت عوامل منجر به تماس با عامل عفونتزا و عوامل مساعدکننده در ابتدا مبنای کنترل بیماریهای عفونی است که در نتیجه با قطع زنجیره انتقال، میزان مرگ و میر ناشی از ابتلا به بیماریهای عفونی کاهش مییابد. کنترل عفونت به صورت یک برنامه منسجم از اواخر دهه 1950 در آمریکا شکل گرفت و طی سالها بعد با درهم آمیخته شدن علم اپیدمیولوژی و آمار به علوم میکروبشناسی و بیماریهای عفونی این برنامه چنان اهمیت یافته که در کشورهای صنعتی تبدیل به یک پارامتر تعیینکننده برای ارزیابی کیفیت ارائه خدمات درمانی شده است.
گزارش: بهاره صفوی