حفاظت از آثار تاریخی و میراث فرهنگی در دوران جنگ، به ویژه در مواجهه با حملات هوایی و بمبارانهای سنگین که این روزها با آن مواجه بودیم، یکی از پیچیدهترین و حیاتیترین چالشهای انسانی است که فراتر از مرزهای یک کشور، حقی برای تمام بشریت محسوب میشود. این بناها نه تنها نمادهای هویت ملی، بلکه گنجینههایی از تاریخ و هنر هستند که نابودی آنها شکافی جبرانناپذیر در حافظه جهانی ایجاد میکند.
به گزارش سیناپرس، در حالی که جنگهای مدرن اغلب با سلاحهای هوایی پیشرفته همراه است که توانایی تخریب عظیم را دارند، موزهها و آثار تاریخی، در معرض آسیبهایی جدی قرار میگیرند که برخی از این آسیبها جبران ناپذیر هستند. البته استراتژیهای دفاعی و پیشگیرانهای وجود دارد که اگرچه نمیتواند تضمین صد درصدی امنیت دهد، اما میتواند میزان آسیب را به حداقل برساند. مهمترین رکن در این مسیر، اقدامات پیشگیرانهای است که پیش از آغاز هرگونه درگیری نظامی باید اجرا شود. مهمترین نکته این است که بدون آمادگی قبلی، واکنش در لحظه جنگ معمولا ناکارآمد خواهد بود.
در این مسیر اولین و حیاتیترین گام، مستندسازی دیجیتال کامل و دقیق از تمامی ابعاد اثر تاریخی، چه منقول و چه غیر منقول است. استفاده از تکنولوژیهای اسکن لیزری سهبعدی و فتوگرامتری امکان ثبت میلیمتری جزئیات بنا را فراهم میکند. این آرشیو دیجیتال نقشهای برای بازسازی احتمالی در صورت نابودی فیزیکی به شمار می رود؛ چرا که حتی اگر بنا در اثر بمباران کاملا فرو بریزد، دادههای دیجیتال اجازه میدهند تا ساختار اصلی با دقت بالا بازسازی شود.
همزمان، تدوین برنامههای عملیاتی اضطراری برای هر سایت تاریخی ضروری است. این برنامهها باید شامل نقشههای دقیق مسیرهای تخلیه اشیاء ارزشمند، تعیین مکانهای امن موقت مانند خزانههای زیرزمینی عمیق یا مناطق کوهستانی دورافتاده و تقسیم وظایف میان تیمهای حفاظتی باشد.
همچنین، آموزش پرسنل محلی و کارکنان حاضر در منطقه درباره اهمیت حقوقی و فرهنگی این بناها و قوانین بینالمللی مانند کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴، میتواند از حملات تصادفی جلوگیری کند. نصب تابلوهای بزرگ و واضح با نماد سپر آبی (The Blue Shield) روی بناها نیز ابزاری موثر برای هشدار به خلبانان و فرماندهان هوایی است تا بدانند این مناطق غیرنظامی و تحت حفاظت بینالمللی هستند.
بدیهی است وقتی خطر حمله هوایی جدی میشود، اقدامات فیزیکی سریع و هوشمندانه در اولویت قرار میگیرد. هدف اصلی در این مرحله، کاهش اثر ضربه انفجار و پرتاب ترکشها به بدنه بناست. برای محافظت از بناهای تاریخی در برابر بمبهای سنگین، استفاده از کیسههای شن ضخیم برای پوشاندن دیوارهای حساس، پنجرههای شیشهای و ورودیها ضروری است.
این لایههای شن میتوانند انرژی انفجار را جذب کرده و از ریزش مستقیم آوار به داخل ساختمان جلوگیری کنند. علاوه بر این، پوشاندن سقفها با ورقهای فولادی یا بتنهای سبک اما مقاوم، مانع از نفوذ ترکشها و جلوگیری از فرو ریختن سقف در اثر لرزشهای ناشی از انفجارهای دوردست میشود.
پر کردن شکافها و فاصله بین دیوارها با خاک و شن نیز روشی قدیمی اما موثر برای افزایش مقاومت بنا در برابر شوک امواج است که البته روشی اضطراری در مواردی است که فرصت برای اقدامات قبلی نبوده و هدف ، پیشگیری از آسیب بیشتر به بنا است. در کنار این اقدامات، پاکسازی محیط اطراف بنا از هرگونه ماده اشتعالزا مانند چوب، کاغذ، پوشال و مخازن سوخت، حیاتی است، زیرا تجربههای پیشین نشان میدهد بسیاری از خسارات جانبی ناشی از آتشسوزیهای ثانویه است که پس از بمباران رخ میدهد.
در مورد اشیاء قابل حمل که کوچکترین و ارزشمندترین بخش میراث هستند مانند مجسمهها، لوحهای گلی، کتابهای خطی و تابلوهای نقاشی، استراتژی اصلی، جابجایی و پنهانسازی است. این اشیاء نباید در معرض خطر باشند و باید قبل از شروع حملات هوایی از محل اصلی خارج شده و در مکانهای کاملا امن و غیرقابل دسترس پنهان شوند. انتخاب مکان امن باید با دقت انجام شود؛ فضایی که هم از نظر فیزیکی در برابر انفجار مقاوم باشد و هم از نظر دسترسی دشمن امن باشد. در برخی موارد، انتقال اشیاء به موزههای مرکزی در کشورهای بیطرف یا مناطق بسیار دور از جبهه نبرد، بهترین گزینه است.
همچنین باید در نظر داشت همکاریهای بینالمللی و فشارهای دیپلماتیک نقش مکملی در این فرآیند ایفا میکنند. درخواست رسمی از سازمانهایی مانند یونسکو برای اعلام وضعیت «منطقه بدون جنگ» یا «منطقه حفاظت شده فرهنگی» میتواند بار روانی و حقوقی سنگینی بر دوش طرفین درگیر بگذارد. اگرچه این اعلامیهها همیشه جلوی حملات را نمیگیرند، اما ثبت آنها به عنوان شواهد جنایت جنگی در آینده بسیار مهم است. همزمان با این موارد، گزارشدهی لحظهای از وضعیت بناها و ارسال تصاویر به نهادهای ناظر بینالمللی، باعث میشود که طرفین درگیر آگاه شوند که اقدامات آنها تحت نظارت جهانی است.
بدون تردید حفاظت از موزهها در شرایط جنگی و بهویژه در مواجهه با بمباران هوایی، نیازمند تلفیقی از اصول مهندسی سازه، مدیریت بحران و دیپلماسی بینالمللی است. همانطور که گفته شد اولین و موثرترین خط دفاعی، شناسایی «مراکز نگهداری امن» در زیرزمینهای عمیق یا مناطق کوهستانی دور از اهداف نظامی است. پروتکلهای استاندارد پیش از وقوع درگیری، شامل بستهبندی تخصصی آثار هنری در جعبههای ضدضربه و انتقال آنها به انبارهای مخفی است. سازمانهایی مانند یونسکو با استفاده از مکانیزم نشانگرهای ویژه مانند نشان سه ستاره آبی، تلاش میکنند تا مراکز فرهنگی را از لیست اهداف نظامی خارج کنند.
در مواردی که انتقال آثار یک موزه ممکن نباشد، تقویت فیزیکی بنا ضروری است. این امر شامل نصب دیوارهای محافظ بتنی ضخیم، سقفهای چندلایه فولادی و سیستمهای اطفاء حریق خودکار برای مقابله با انفجارهای ناشی از بمبهای شیمیایی یا حرارتی است. همچنین، استفاده از تکنیکهای جداسازی لرزهای یاSeismic Isolation میتواند اثر امواج شوک ناشی از انفجار نزدیک را به حداقل برساند.
به طور خلاصه، حفاظت از موزهها در برابر بمباران، تنها یک اقدام فنی نیست، بلکه تعهدی اخلاقی و حقوقی جهانی برای حفظ هویت تمدن بشری در برابر ویرانیهای جنگ است.
در نهایت، موفقیت در حفاظت از آثار تاریخی در برابر بمباران هوایی تنها به ابزارهای فنی و فیزیکی محدود نمیشود، بلکه نیازمند تغییر نگرش فرهنگی و سیاسی است. در این میان ذکر این واقعیت ضروری است که تخریب عمدی آثار تاریخی باید به عنوان یک جنایت علیه بشریت شناخته شود و فرهنگسازی برای احترام به این میراث در میان فرماندهان نظامی و مردم عادی ضروری است.
اگرچه هیچ راهی برای جلوگیری کامل از خسارات ناشی از بمباران وجود ندارد، اما ترکیب مستندسازی دیجیتال، مهندسی حفاظتی، جابجایی اشیاء و فشارهای حقوقی میتواند شانس بقای این گنجینههای ارزشمند را در طوفان جنگهای مدرن افزایش دهد.
در خاتمه باید اشاره کرد که تمدن و فرهنگ ایرانی در طول تاریخ با هزاران جنگ، حمله خارجی و تخریب و کشتار مواجه شده و همچنان قدرتمند و درخشان در عرصه تمدنی باقی مانده است. این جنگ نیز ناگزیر پایانی خواهد داشت و در این روزگار دشوار باید تاکید کرد که آینده ما در گرو حفظ گذشتهمان است و تلاش برای نجات آثار تاریخی، تلاشی برای نجات روح انسانیت در سختترین شرایط است. جاوید باد ایران و ایرانی.
*دکتر احسان محمدحسینی، باستان شناس و پژوهشگر