ایرانیان باستان در روزگاری که هنوز چرخ، فلز و ماشین معنا نداشت با نبوغ خود سازههایی از سیستمهای پیچیده آبرسانی تا ابزارهای علمی و پزشکی پیشرفته آفریدهاند که هنوز رازشان برای دانشمندان امروز شگفتانگیز است.
به گزارش سیناپرس، قناتها، برجهای بادگیر و تولید نخستین باتری جهان، … گوشهای از میراث فناورانه ایرانیان باستان هستند که نشان میدهند ایران نه تنها سرزمین شعر و اسطوره، بلکه مهد دانش و نوآوری نیز بوده است.
در این گزارش به 10 فناوری از ایرانیان باستان که به میراث گذاشتهاند اشاره میکنیم.
بادگیر
بادگیرها تکنیک استفاده از انرژیهای طبیعی و پاک در ایران باستان بوده که به شکلهای مختلفی مانند مربع، مستطیل و گاهی دایره به تناسب آب و هوایی ایران ساخته شدهاند؛ طبق گمانه زنیهای کاوشگران بادگیرها از حدود 5 هزار سال پیش در ایران مورد استفاده ساکنان ایران بوده است.
اساس کار این بادگیرها خنک کردن فضای زندگی افراد بوده است؛ بادگیرها هوای سرد را به پایین و هوای گرم را به بالا منتقل میکردند.
روش ساخت بادگیرها اینگونه بوده که بعد از تعیین جهت باد توسط معماران و مهندسان ایرانی که بر اساس شنیدار تعیین میشده، بادگیرها روی دمندگی باد قرار میگرفت که دارای شبکهبندی و در برخی موارد دارای دربهای چوبی بودند. این دربها در زمستان بسته میشد تا از نفوذ هوای سرد به داخل ساختمان و فرار هوای گرم به خارج جلوگیری میکرده است.
این سیستم درواقع چند کاربری دیگر نیز غیر از خنککردن منازل هم داشتهاند که در مساجد و آبانبارها نیز از آن استفاده میشدند. این ابداع ایرانیان بعدها به کشورهای همسایه مانند افغانستان، پاکستان و عراق نیز راه یافت.
یخچال
ساخت یخچال معمولا به دوره اولین پادشاه پارسی یعنی کوروش دوم (۵۵۰ تا ۵۲۰ پیش از میلاد) نسبت داده میشود اما در واقع پیش از این زمان و به دست پارسیان یا مردم نزدیک ایلام ساخته شده است که برخی از مفاهیم و اختراعات را به فرهنگ پارسی ارائه کردهاند.
این سازه که به صورت یک گنبد و از گل ساخته شده بود، برای انبار کردن یخ استفاده میشد اما پس از مدتی، از آن به عنوان مکانی برای خنک نگه داشتن غذا بهرهبرداری شد.
قنات (سیستم تامین آب)
قنات نخستین بار توسط ایرانیان در حدود هزاره اول پیش از میلاد ایجاد شد و سپس آرام آرام از آنجا به سمت غرب و شرق گسترش یافت.
قنات یک کانال زیرزمینی با شیب ملایم است که میتوانست تا چند کیلومتر طول داشته باشد و آب را از یک سفره یا چاه آب به خانهها و مزارع برساند. از قنات برای آبیاری محصولات و تأمین آب آشامیدنی استفاده میشود؛ این سیستم قدیمی تامین آب هنوز هم راهی مطمئن برای تامین آب زیستگاههای انسانی و آبیاری در آب و هوای گرم، خشک و نیمهخشک است. این قناتها هنوز هم در بسیاری از مناطق چین، مراکش، و آمریکا به کار میروند.
آسباد
قدیمیترین نوع آسیاب بادی عمودمحور در جهان است که برای آرد کردن گندم با استفاده از انرژی باد طراحی شده بود؛ بر اساس یافتههای تاریخی، قدیمیترین آسبادها به حدود 1700 سال قبل از میلاد برمیگردند. این آسیابها از نوع بادی محور عمودی ( برعکس آسیابهای اروپایی که حول محور افقی میچرخند) هستند. آسبادهای ایرانی از یک سیستم عمودی و داخلی استفاده میکردند.
این سازهها در مناطق کویری و بادخیز شرق ایران ( بهویژه سیستان، خراسان رضوی و خراسان جنوبی ) ساخته شدهاند.
باد از طریق کانالهای جانبی وارد سازه میشد و باعث چرخش توربینهای عمودی میشد. این انرژی سپس به چرخدندهها و سنگهای آسیاب منتقل میشد و گندم را آرد میکرد.
این سیستم که بدون نیاز به سوخت و با استفاده از منابع طبیعی عمل میکرد، نمونهای زیبا از مهندسی سبز و پایدار در تمدن ایرانی است.
باتری
یک گلدان سرامیکی، یک لوله فلزی و میلهای از فلزی متفاوت، برای ساختن باتری بغداد یا باتری پارتی مورد استفاده قرار گرفت. این مصنوعات در ماحوزه، یا خوجوت رابه امروزی پیدا شدهاند. این باتری توسط دانشمندان غربی آزمایش شد که وقتی آن را پیدا کردند ظرفش با سرکه (یا الکترولیت دیگری) پر شده بود. باتری جریان برقی معادل ۱.۵ تا ۲.۰ ولت تولید کرد.
ویلهلم کونیگ، دستیار موزه ملی عراق در دهه ۱۹۳۰، مقالهای نوشته و در آن میگوید که شاید این مصنوعات سلولهای گالوانیک (الکتریکی) را تشکیل میدادند که برای آبکاری طلا روی اشیای نقره به کار میرفتند. این فرضیه پس از آن رد شد و هنوز هدف واقعی این مصنوعات مشخص نیست. اگر این مصنوعات به عنوان باتری در ایران به کار رفته باشند، تاریخ کشف باتری را عقبتر برده و به ۱۶۰۰ سال قبل از کشف کونت الساندرو وولتا مخترع باتری منسوب میکنند.
چرخ
قدیمیترین چرخ ساخته دست بشر، در شوش، پایتخت باستانی ایلام، یافت شده است. ایرانیها برای نخستین بار از فلزات برای استحکام چرخ استفاده و آن را از حالت توپُر به حالت توخالی تبدیل کردند تا وزنش کاهش یابد و توانایی بهتر جابهجا شدن را داشته باشد. به این ترتیب، فناوری تولید و استفاده از چرخ در ایران پنج هزار سال قبل از میلاد رایج شد و به کمک رونق اقتصادی آمد.
سیستم پست
نخستین سیستم پیشرفته پست توسط ایرانیان و تحت حاکمیت داریوش اول ابداع شد که در آن داریوش دستور به ساخت شبکهای از راهها برای افزایش سهولت در سفرها داد و بعد هم سرویسی تاسیس کرد که در آن چاپارها میتوانستند پیامهایی را بین پایتختها یا ایستگاهها جابهجا کنند.
این پیامرسانهای سواره در راه توقفگاههایی برای استراحت خود و اسبشان داشتند و آنقدر به ماموریت خود اهمیت میدادند که برای هیچ چیز دیگری توقف نمیکردند.
سیستم حمل و نقل
ساکنان فلات ایران، عموما به دام پروری مشغول بودند و به همین دلیل نیاز مبرمی به مسیر و ابزارآلات مناسب برای جابهجایی در مراتع و کوهستانها داشتند از اینرو نخستین جادههای مدرن در ایران متولد شد و هنگامی که هخامنشیان خواستند با سرعت حمل و نقل خود بر گستره قلمرو پهناورشان تسلط داشته باشند، جادههای سنگفرش شاهی، تخت جمشید را به شوش و شوش را به سارد در شبه جزیره آناتولی، به طول 2500 کیلومتر، متصل کرد تا نیاکان ما، نخستین کسانی باشند که دست به احداث بزرگراههای بینالمللی میزنند.
تولید روشمند و انبوه گندم
شواهدی در نزدیکی دریاچه ارومیه کشف شده است که نشان میدهد از پنج هزار سال قبل از میلاد در سرزمینمان، مزارع بزرگ گندم داشتهایم و به تدریج، دیگر اقوام، از ایرانیان کشت این محصول را فرا گرفتهاند. نیاکان ما، برای اولین بار، یونجه را بومی کردند و در زمینهای این سرزمین کاشتند تا آنجا که بابِلیها از نام ایرانی «اسپاستی» برای اسم بردن از یونجه استفاده میکردند. ایرانیها به دانش پرورش پسته، بادام، انار و هلو پی بردند و برای نخستینبار در جهان، طعم این میوههای پرورش یافته را چشیدند و به عالم هدیه کردند.
سیستم انبارداری
به کمک لوحهای دیوانی مشخص شده است که تخت جمشید مرکز سازمان اداری پارس بوده و سررشته تمام امور در تخت جمشید به هم پیوسته است. افراد به عنوان یک کارمند در سفر، همیشه گذرنامهای مَمهور به همراه داشتند. در این گذرنامه آمده بود که دارنده گذرنامه از سوی چه کسی ماموریت دارد، چه مسیری را طی میکند و چه میزان آرد، نوشیدنی و همچنین گوشت برای مصرف شخصی خود و در صورت لزوم برای همراهان و همکاران زیردست باید دریافت کند و این هزینهها بر روی گِل ثبت میشد. نویسنده کلوچههایی از گِل برمیداشت و آن را به شکل لوح در میآورد. در اغلب موارد اثر این دستهای بر گِل فشرده شده دیده میشود.
گزارش: فرزانه صدقی