با گسترش فناوری و افزایش مصرف تجهیزات دیجیتال، زبالههای الکترونیکی به یکی از سریعترین جریانهای رو به رشد پسماند در جهان تبدیل شدهاند؛ پسماندهایی که در عین خطرآفرینی برای محیط زیست، به دلیل دارا بودن فلزات ارزشمند، «معدن شهری» قرن جدید لقب گرفتهاند.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، بر اساس قانون مدیریت پسماند در ایران، پسماندها به پنج گروه عادی، صنعتی، پزشکی، کشاورزی و ویژه تقسیم میشوند. زبالههای الکترونیکی یا E-waste در دسته پسماندهای ویژه قرار میگیرند؛ پسماندهایی که به دلیل سمیت، قابلیت اشتعال، خورندگی یا آثار زیستمحیطی خاص، نیازمند مدیریت تخصصی هستند.
این نوع زبالهها شامل مدارهای الکترونیکی، باتریها، نمایشگرها، لامپها، تجهیزات مخابراتی و انواع وسایل دیجیتال از کار افتاده هستند. در ساختار آنها فلزات سنگینی مانند سرب، کادمیوم، نیکل، جیوه و آرسنیک وجود دارد؛ در کنار فلزات ارزشمندی مانند طلا، نقره، پالادیوم و مس. دفع غیراصولی این پسماندها میتواند باعث ورود فلزات سنگین به خاک و آبهای زیرزمینی و انتشار گازهای سمی در هوا شود.
مطالعات جدید نشان میدهد مدیریت نادرست زبالههای الکترونیکی بهویژه در کشورهای در حال توسعه، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی محسوب میشود. بازیافت غیررسمی، که اغلب با سوزاندن بردهای الکترونیکی یا استفاده از اسید برای استخراج فلزات انجام میشود، افراد را در معرض مواد بسیار سمی قرار میدهد.
تماس با بخارات اسیدی، دود ناشی از سوزاندن پلاستیکها و فلزات سنگین میتواند منجر به بیماریهای تنفسی، اختلالات عصبی، مشکلات پوستی و حتی افزایش خطر سرطان شود. کودکان و زنان در مناطق بازیافت غیررسمی، بیشترین آسیب را میبینند.
ضرورت مدیریت علمی زبالههای الکترونیکی
کارشناسان محیط زیست تاکید دارند که پسماندهای الکترونیکی باید بهصورت جداگانه جمعآوری، حمل و پردازش شوند. برخلاف برخی باورهای قدیمی، روشهای مدرن مدیریت این زبالهها دیگر مبتنی بر دفن ساده نیست، بلکه بر بازیافت پیشرفته و بازیابی مواد تمرکز دارد.
در کشورهای پیشرو، فرآیند مدیریت E-waste شامل مراحل زیر است:
*تفکیک اولیه و جمعآوری هوشمند
*جداسازی قطعات خطرناک مانند باتریها و نمایشگرهای قدیمی
*جداسازی مغناطیسی و الکترواستاتیکی فلزات
*تصفیه گردوغبار و گازهای آلاینده
این فرآیندها علاوه بر کاهش آلودگی، امکان بازیابی فلزات ارزشمند را فراهم میکنند و از دفن منابع قابل استفاده جلوگیری میشود.
جهان؛ غرق در زبالههای دیجیتال
بر اساس گزارشهای جهانی، حجم زبالههای الکترونیکی در دنیا با سرعتی بیسابقه در حال افزایش است. آخرین برآوردها نشان میدهد تولید جهانی E-waste از حدود ۴۵ میلیون تن در سال ۲۰۱۶ به بیش از ۶۰ میلیون تن در سالهای اخیر رسیده و پیشبینی میشود تا پایان دهه جاری از مرز ۷۵ میلیون تن عبور کند.
آسیا همچنان به دلیل جمعیت بالا و رشد سریع مصرف فناوری، عمدتا بزرگترین تولیدکننده زباله الکترونیکی در جهان است. اروپا با وجود تولید سرانه بالا، یکی از بهترین سیستمهای جمعآوری و بازیافت را دارد. در مقابل، بسیاری از کشورهای آفریقایی و برخی مناطق آسیا با چالش جدی مدیریت این پسماندها مواجه هستند.
با وجود ارزش بالای مواد موجود در این زبالهها، هنوز کمتر از یکچهارم زبالههای الکترونیکی جهان بهطور رسمی بازیافت میشود و بخش زیادی از آنها یا دفن میشوند یا وارد چرخه بازیافت غیررسمی میشوند.
سهم هر ایرانی؛ حدود ۸ تا ۱۰ کیلوگرم در سال
برآوردها نشان میدهد سرانه تولید زباله الکترونیکی در جهان به حدود ۷ تا ۸ کیلوگرم در سال رسیده است. در ایران نیز آمارها نشان میدهد هر شهروند سالانه بهطور میانگین حدود ۸ کیلوگرم پسماند الکترونیکی تولید میکند؛ رقمی که با افزایش مصرف گوشیهای هوشمند، لوازم خانگی دیجیتال و تجهیزات هوشمند، روندی افزایشی دارد.
بخش قابل توجهی از این زبالهها مربوط به گوشیهای هوشمند و لوازم جانبی،تلویزیونها و نمایشگرها،لپتاپ و تجهیزات کامپیوتری، لوازم خانگی هوشمند، باتریها و شارژرها است.
کارشناسان هشدار میدهند نبود نظام جامع جمعآوری و بازیافت در بسیاری از شهرها، باعث ورود این پسماندها به چرخه زبالههای عادی شده است.
زباله الکترونیک؛ معدن طلای قرن ۲۱
در کنار تهدیدهای زیستمحیطی، زبالههای الکترونیکی یک فرصت اقتصادی مهم محسوب میشوند. پژوهشها نشان میدهد غلظت برخی فلزات گرانبها در زبالههای الکترونیکی حتی از معادن طبیعی نیز بیشتر است.
برای مثال، از بازیافت یک میلیون گوشی تلفن همراه میتوان دهها کیلوگرم طلا، صدها کیلوگرم نقره و چندین تن مس استخراج کرد. در هر گوشی هوشمند مقدار اندکی طلا، نقره، پالادیوم، مس و آلومینیوم وجود دارد که در مقیاس صنعتی ارزش قابل توجهی پیدا میکند.
علاوه بر فلزات گرانبها، مواد راهبردی مانند لیتیوم و کبالت که در باتریها استفاده میشوند، اهمیت زیادی پیدا کردهاند؛ بهویژه با رشد خودروهای برقی و ذخیرهسازهای انرژی. به همین دلیل، بسیاری از کشورها بازیافت زبالههای الکترونیکی را بخشی از امنیت مواد خام خود میدانند.
فرصتهای شغلی در اقتصاد بازیافت
توسعه صنعت بازیافت الکترونیک علاوه بر مزایای زیستمحیطی، میتواند اشتغالزایی گستردهای ایجاد کند. از جمعآوری و تفکیک گرفته تا فرآوری صنعتی و مهندسی مواد، این حوزه ظرفیت ایجاد هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم را دارد.
نکته مهم آن است که بخشی از فرآیند بازیافت نیازمند تخصصهای پیچیده نیست و با آموزشهای مهارتی قابل انجام است. البته مراحل پیشرفتهتر مانند استحصال فلزات ارزشمند، نیازمند فناوریهای صنعتی و سرمایهگذاری زیرساختی است.
در بسیاری از کشورهای اروپایی، فرآیند بازیابی فلزات ارزشمند از نمایشگرها، بردهای الکترونیکی و باتریها بهصورت کاملاً خودکار انجام میشود و فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و رباتیک نیز وارد این حوزه شدهاند.
کارشناسان معتقدند ایران با توجه به رشد مصرف تجهیزات دیجیتال، در آستانه یک چالش جدی اما همزمان یک فرصت اقتصادی قرار دارد. نبود زیرساخت یکپارچه جمعآوری، ضعف فرهنگ تفکیک و محدود بودن صنایع بازیافت تخصصی، از جمله موانع اصلی توسعه این حوزه است.
در مقابل، سرمایهگذاری در بازیافت پیشرفته میتواند علاوه بر کاهش آلودگی، وابستگی به واردات فلزات ارزشمند را کاهش داده و اقتصاد چرخشی را تقویت کند.
زبالههای الکترونیکی یکی از پیچیدهترین چالشهای زیستمحیطی عصر دیجیتال هستند؛ پسماندهایی که در صورت مدیریت نادرست، تهدیدی برای سلامت انسان و طبیعت محسوب میشوند، اما با رویکرد علمی میتوان آنها را به منبعی ارزشمند از مواد اولیه و فرصتهای اقتصادی تبدیل کرد.
با افزایش سرانه تولید این پسماندها در ایران، تدوین سیاستهای جامع، توسعه زیرساختهای بازیافت و ارتقای آگاهی عمومی، بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر میرسد؛ چرا که آینده مدیریت پسماند، نه در دفن زباله بلکه در بازیابی هوشمند منابع نهفته است.
گزارش: بیتا اکبری