سواحل شمالی خلیج فارس، از عسلویه تا کنگان و جزیره خارگ، با آلودگیهای صنعتی روبهرو هستند؛ تهدیدی خاموش که مانند تیغی بر گلوی ماهیها نشسته و مسیر این موجودات را از دریا تا سفرههای مردم تحت تأثیر قرار میدهد.
به گزارش سیناپرس، با این حال، کارشناسان تأکید میکنند ماهی همچنان منبع مهم پروتئین و اسیدهای چرب مفید مانند امگا-۳ است و هدف از پرداختن به آلودگی، کاهش مصرف ماهی نیست، بلکه انتخاب آگاهانه منابع صید و مدیریت بهتر محیط زیست است.
مطالعات تازه در Scientific Reports نشان میدهد هالیبوت هندی (کفشک ماهی) و دیگر ماهیهای تجاری منطقه، حاوی مقادیر قابل توجهی هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای (PAHs) هستند.
این ترکیبات بهطور عمده از سوخت کشتیها، صنایع نفت و گاز و پساب پالایشگاهها وارد دریا میشوند و سالها در محیط باقی میمانند. مطالعه ۲۰۲۴ نشان میدهد که غلظت PAHها در رسوبات صنعتی تا ۱۴ میلیگرم در کیلوگرم وزن خشک میرسد و در بافت ماهیها میانگین ۶.۸ میلیگرم در کیلوگرم اندازهگیری شده است.
به عبارت دیگر، ماهیهایی که مردم میخورند، مستقیم آلایندهها را جذب میکنند و مصرف مداوم آنها میتواند سلامت انسان را در بلندمدت تهدید کند.
صیادان، شاهد تغییر محیط
ناخدا رسول، صیاد باتجربه بوشهری در گفتوگو با ایسنا میگوید: وضعیت محیطزیست دریا تغییر کرده است. وقتی تور را از آب بیرون میآوریم، میبینیم رسوبات ساحلی دیگه مثل گذشته پاک و پرطراوت نیستند. ماهیها هنوز ظاهر سالم دارند، اما میدانیم محیط اطرافشان تغییر کرده و این میتواند روی سلامت مردم تأثیر بگذارد.
او که معتقد است حفاظت از محیط زیست دریا با معیشت صیادان و سلامت جامعه گره خورده است، تاکید میکند: واضح است که رسوبات آلودهاند. ماهیها هنوز سالم به نظر میرسند، اما نمیتوانیم تأثیر طولانیمدت را روی مصرفکننده نادیده بگیریم.
ماهیها چگونه آلوده میشوند؟
بر اساس مطالعه مذکور که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، غلظت PAHها در رسوبات مناطق صنعتی تا ۱۴ میلیگرم در کیلوگرم وزن خشک میرسد و در بافت ماهیها میانگین ۶.۸ میلیگرم در کیلوگرم اندازهگیری شده است. این ارقام نشان میدهد ماهیانی که مردم مصرف میکنند، به طور مستقیم آلایندهها را از محیط جذب کردهاند و مصرف مداوم آنها در بلندمدت میتواند سلامت را تحت تأثیر قرار دهد.
تحقیق مطرح شده در پنج منطقه ساحلی استان بوشهر انجام شده است. عسلویه، کنگان، خارک، امام حسن و بوشهر. مناطق صنعتی مانند عسلویه و خارک بیشترین میزان PAHها را در رسوبات و ماهیها داشتند، در حالی که بوشهر و امام حسن با تراکم صنعتی کمتر، کمترین آلایندهها و ریسک انسانی را نشان دادند. به عبارت دیگر، هر چه از هیاهوی صنعتی دورتر شویم، ماهیها سالمترند.
میترا راوردشیری، مدیر مرکز آبزیان جهاددانشگاهی استان بوشهر نیز در گفتوگو با ایسنا میگوید: PAHها ترکیباتی هستند که از احتراق ناقص سوختهای فسیلی و فعالیتهای صنعتی تولید میشوند و میتوانند اثرات طولانیمدتی مثل سرطان و آسیبهای کبدی و عصبی برای انسان داشته باشند.
به گفته او، این ترکیبات در محیطهای آبی پایدارند و به تدریج در بافت ماهیها تجمع پیدا میکنند. حتی مقادیر کم هم اگر به طور مداوم وارد بدن شوند، میتوانند مشکلساز شوند.
نقشه آلودهترین مناطق
تحقیق در پنج منطقه ساحلی استان بوشهر شامل عسلویه، کنگان، خارک، امام حسن و بوشهرانجام شد.نتایج نشان داد که عسلویه و خارک بیشترین میزان PAHها در رسوبات و ماهیها را دارند و بوشهر و امام حسن کمترین آلایندهها را نشان دادند.
میترا راوردشیری، مدیر مرکز آبزیان جهاددانشگاهی بوشهر میگوید: هر موج دریا و حرکت رسوب، فرصتی برای انتقال آلایندهها به ماهیهاست. وقتی ماهی مصرف میشود، این مسیر به بدن انسان وارد میشود.
او میگوید: شاخصهای ILCR و ECR نشان میدهند تماس مستقیم با رسوبات آلوده یا مصرف ماهیهای صیدشده از مناطق صنعتی، خطر ابتلا به سرطان را در بلندمدت برای بزرگسالان و کودکان افزایش میدهد.
راوردشیری تأکید میکند: با همه این اوصاف، ماهیها همچنان منبع غذایی ارزشمندی هستند. اما بهتر است از منابع کمتر آلوده مصرف شود و تنوع در انتخاب ماهی رعایت شود تا مواجهه با آلایندهها کاهش یابد.
مسئولیت صنایع
شواهد و تحقیقات انجام شده، صنایع نفت و گاز را منشأ اصلی آلودگی خلیج فارس معرفی میکنند، اما درباره عملکرد این صنایع و نظارت بر آنها پرسشهای بیپاسخ زیادی باقی مانده است.
قوانین ایران واحدهای صنعتی را موظف به پایش مستمر پساب و گزارش آن به سازمان محیط زیست کرده است اما در عمل گزارشهای متعددی از تخلیه پسابهای صنعتی و بیتوجهی به استانداردها منتشر میشود.
تجربه دیگر کشورها نشان میدهد راهکارهای مؤثری وجود دارد. برای مثال در نروژ طرح «صفر تخلیه» اجرا میشود، در کانادا صنایع مسئولیت کامل پسماندهای خود را بر عهده دارند و در امارات سنسورهای برخط پایش آلودگی نصب شده که دادههای آن در اختیار نهادهای نظارتی قرار میگیرد. در ایران اما نه دادههای برخط در دسترس است، نه گزارشهای نظارتی شفاف منتشر میشود و نه مردم میدانند صنایع سودده نفت و گاز چه سهمی در جبران خسارتهای وارده به سلامت آنها و محیط زیست پرداختهاند.
ماهیها هنوز سالم هستند
کارشناسان تأکید میکنند که افزایش آلایندهها بیشتر در محدودههای نزدیک فعالیتهای صنعتی دیده شده و قابل تعمیم به همه مناطق نیست. بخش قابل توجهی از ذخایر ماهی در مناطق کمریسکتر قرار دارند و میتوانند با اطمینان مصرف شوند.
مصرفکنندگان میتوانند با انتخاب ماهی از منابع متنوعتر و کمآلودهتر، رعایت تنوع در رژیم غذایی هم از فواید تغذیهای بهرهمند شوند و هم مواجهه با آلایندهها را به حداقل برسانند.
به نقل از ایسنا حمایت از پژوهشهای محیطزیستی و شفافیت در انتشار دادههای پایش، مسیر تصمیمگیری علمیتر، مدیریت پایدار منابع دریایی و حفظ سلامت جامعه را هموار میکند. مسیری که هم به نفع دریا و هم به نفع مردم است.