یک بررسی گسترده بینالمللی روی بیش از ۳۱ هزار گونه درختی نشان میدهد که جنگلهای جهان بهسرعت در حال «یکنواختشدن» هستند، درختانی که رشد سریع دارند در حال تسلط بر عرصههای طبیعی و در مقابل، گونههای بومی، که رشد کُندی داشته و ستون فقرات زیستبومها به شمار میروند در آستانه ناپدیدشدن قرار گرفتهاند.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، درختان برای زندگی روی زمین ضروری هستند. آنها دیاکسیدکربن را جذب و ذخیره میکنند، برای جانوران، قارچها و حشرات پناهگاه و غذا فراهم میآورند، خاک را تثبیت میکنند، به تنظیم چرخه آب کمک میکنند و موادی را در اختیار انسان قرار میدهند که حیات ما به آنها وابسته است؛ از چوب و خوراک گرفته تا تفریح و سایهبان در روزهای گرم.
اما شواهد فزاینده از یک دگرگونی بزرگ در جنگلهای سراسر کره زمین حکایت دارد. بر پایه مطالعهای جامع که در مجله معتبر نِیچِر پلَنتس/ Nature Plants منتشر شده، ترکیب جنگلها تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و تخریب و نابودی زیستگاهها، روزبهروز یکنواختتر میشوند و از غنای زیستی آن کاسته میشود. نتیجه این روند، تضعیف جدی توانایی جنگلها برای ذخیره کربن، حفظ ثبات و مقابله با تغییرات آینده خواهد بود.
ستون فقرات جنگلها در خطر است
یافتههای این پژوهش نشان میدهد درختانی با سرعت رشد زیاد و ویژگیهایی مانند برگهای سبک و چوب کمچگالی (نظیر گونههایی از اکالیپتوس، صنوبر و کاج) در حال افزایش هستند. در مقابل، درختان بومی و تخصصی دارای رشد کُند، چوب متراکم، برگهای ضخیم و عمر طولانی، با خطر کاهش شدید جمعیت یا حتی انقراض روبهرو هستند.
پروفسور ینس کریستین اسونینگ (Jens Christian Svenning)، از دانشگاه آرهوس دانمارک و از نویسندگان ارشد این مطالعه، در این زمینه هشدار میدهد: این درختان با رشد کُند، ستون فقرات و استحکامبخشهای اصلی زیستبوم (اکوسیستم) جنگل هستند. آنها هستند که پایداری، ذخیره بلندمدت کربن و تابآوری در برابر ناملایمات را برای کل جنگل به ارمغان میآورند. ناپدیدشدن آنها حفرههایی در بافت زیستبوم ایجاد میکند که حتی گونههای مهاجم دارای رشد سریع و پرتکثیر هم نمیتوانند آن را پر کنند.
گونههای مهاجم: فرصتطلبانِ عصر آشفتگی
این مطالعه نشان میدهد حدود ۴۱ درصد از گونههای درختی غیربومی مهاجم که اکنون در طبیعت مناطق جدید ریشه دواندهاند، دارای ویژگیهایی مانند رشد سریع و برگهای کوچک هستند. این ویژگیها آنها را مناسب محیطهایی ساختهاند که دستخوش آشفتگی و تخریب هستند.
با این حال، این مهاجران هرگز کارکرد زیستمحیطی ظریف و پیچیدهای را که گونههای بومی دیرینه ایفا میکردند، بر عهده نمیگیرند. از سویی دیگر، حضور پررنگ آنها رقابت برای منابع حیاتی مانند نور، آب و مواد مغذی را شدت میبخشد و شانس بقای درختان اصیل بومی را به حداقل میرساند.
گرمسیرها: کانون آسیب و انقراض
پروفسور ونیونگ گو (Wen-Yong Guo) از دانشگاه نرمال شرق چین و نویسنده اصلی این پژوهش، بر نقطهای دردناک تأکید میکند: این موج یکنواختسازی، جنگلهای پربار و بینظیر گرمسیری و نیمهگرمسیری را با شدیدترین ضربه روبهرو خواهد کرد.
بسیاری از گونههای حساس با رشد کُند که در محدودههای جغرافیایی بسیار کوچک زندگی میکنند، ساکنان همین مناطق هستند. تخریب یا تغییر حتی بخش کوچکی از این زیستگاههای منحصربهفرد به معنای انقراض همیشگی این گونههای بیهمتا خواهد بود.
مقصر اصلی: فعالیتهای انسانی
به باور پژوهشگران، منشأ این دگرگونی عظیم را باید در فعالیتهای انسانی جستوجو کرد:
- تغییرات اقلیمی ناشی از انتشار گازهای گلخانهای
- جنگلزدایی برای احداث جاده، زمینکشی و توسعه شهری
- جنگلداری صنعتی و برداشت بیرویه چوب
- تجارت جهانی گیاهان و درختان زینتی
نکته متناقض اینجاست که گونههایی که سریع رشد میکنند، غالباً با برنامهریزی و حمایت انسان (مثلاً در قالب کشت گسترده تکگونهای یا یارانههای دولتی) گسترش مییابند، چرا که در زمان کوتاهتری چوب یا زیستتوده تولید میکنند. اما این گونهها از نظر بومشناختی موجوداتی شکنندهتر هستند و در برابر خشکی، طوفان، آفات و بیماریها آسیبپذیری بیشتری دارند.
تجویز نهایی: نجات جنگلها با اولویتدهی به گونههای اصیل
به نقل از ایرنا، پروفسور سونینگ، راه برونرفت از این بحران را در تغییر نگاه اساسی در مدیریت و اولویتبندی بومشناختی میداند: برای متوقف یا کُندکردن این قطار سریعالسیر نابودی، باید حفظ گونههای بومی که رشد کُندی دارند به اولویت نخست تبدیل شود. این درختان باید در همه طرحهای مدیریت جنگل، حفاظت و بهویژه بازسازی زیستبومهای تخریبشده در صدر فهرست قرار گیرند.
هنگام ایجاد جنگلهای جدید یا احیای جنگلهای قدیمی، باید تمرکز اصلی بر کشت گونههای متنوع، بومی و با رشد آهسته باشد. تنها در این صورت است که میتوان امیدوار بود جنگلهای فردا، پایدارتر، مقاومتر و کارآمدتر از امروز باشند.