برای قرنها ما میتوانستیم به کمک اشیای تاریخی، گذشته را با چشمانمان ببینیم: از تابلوهای رنگ روغن گرفته تا عکسهای سپیا، از کتابها و ساختمانها تا اشیای تاریخی پشت ویترین موزهها. ولی هیچکس تاکنون موفق نشده بود بویی از زمانهای گذشته را استشمام کند. حالا اما علم نوین با ترکیبی از شیمی، اسناد تاریخی و هوش مصنوعی، امکان بازآفرینی بوی کتابهای قدیمی، مومیاییها و حتی میدانهای نبرد را فراهم کرده است.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، «ماتیجا استریچ»، مدیر آزمایشگاه میراث دانشگاه لیوبلیانا و همکارانش دهههاست روی ثبت و بازسازی رایحههای باارزش فرهنگی کار میکنند. او معتقد است بازسازی این بوها میتواند تجربه بازدیدکنندگان از موزهها و گالریها را غنیتر کند، زیرا حس بویایی زبان رسمی ندارد و هر فرد میتواند تجربه شخصی خود را داشته باشد. به اعتقاد او، بدون دسترسی به بوهای قدیمی، ما صمیمیتی که بین انسان و اشیا شکل میگیرد را از دست میدهیم.
یکی از نمونههای موفقی که استریچ و تیمش روی آنکار کردند، «کتابخانه کلیسای جامع سنتپل در لندن» بوده است. قبل از بازسازی این ساختمان تاریخی، تیم استریچ با تحلیل ترکیبات شیمیایی موجود در هوا و مبلمان، رایحه کتابهای قرون وسطایی و چوبهای قدیمی را ثبت کردند. آنها با ترکیب دادههای علمی و توصیفهای هفت داوطلب غیرمتخصص، یک «نسخه شیمیایی» از رایحه کتابخانه ساختند که میتواند حتی قرنها بعد بازتولید شود.
این مطالعه بعدها روی مومیاییهای مصر باستان نیز انجام شد، به این ترتیب که پژوهشگران از هوا در تابوتها نمونهبرداری و ترکیبات شیمیایی مانند روغنهای کاج، کندر، مر و دارچین را شناسایی کردند. نتیجه این پژوهش، رایحهای بود که نهتنها یادآور فرآیند مومیاییسازی بود، بلکه برای بازدیدکنندگان موزه نیز خوشایند و قابل لمس شد. با ترکیب بوهای اصلی و آزمایش آنها توسط داوران انسانی، پژوهشگران قصد دارند نسخهای از «عطر مومیایی» را برای بازدیدکنندگان تولید کنند.
البته بازسازی بوهای تاریخی همیشه محدود به نمونههای فیزیکی نیست. پروژه اروپایی Odeuropa با استفاده از اسناد، تصاویر و هوش مصنوعی، بیش از ۲.۵ میلیون مرجع بوی تاریخی را جمعآوری کرده و از آن برای بازآفرینی رایحههای میدانهای نبرد، کانالهای قرن هفدهم آمستردام و حتی جهنم مسیحی قرن شانزدهم استفاده میکند. این روش، پژوهشگران را قادر میسازد تا «مناظر بویایی» پیچیده تاریخ را بازسازی کنند و تجربهای همهجانبه برای مخاطب ایجاد کنند.
به نقل از همهشری آنلاین، بویایی، قدیمیترین حس ما، مستقیم به بخشهایی از مغز متصل است که خاطره و احساس را پردازش میکنند. به همین دلیل، بوها میتوانند خاطرات و احساسات را بهشدت زنده و عاطفی کنند. وقتی موزهها و گالریها از رایحهها استفاده میکنند، بازدیدکنندگان نه تنها با آثار هنری درگیر میشوند، بلکه با یکدیگر هم ارتباط برقرار میکنند و خاطرات و احساسات خود را به اشتراک میگذارند.
به گفته این پژوهشگران، بازسازی بوهای تاریخی بیش از آنکه صرفا نوستالژیک باشد، فرصتی برای درک بهتر فرهنگ، هنر و علم گذشته فراهم میکند. این تلاشها نشان میدهند که تاریخ، فقط با دیدن و لمس کردن، قابل تجربه نیست؛ گاهی لازم است «بو» یی را استشمام کنیم تا واقعا در زمان سفر کنیم.