هرچند تالابها تنها بخش کوچکی از سطح خشکیهای زمین را پوشش میدهند اما از ارزش اکولوژیکی بسیار بالایی برخوردارند؛ کارشناسان ارزش زیستمحیطی این زیست بومها را ۱۰ برابر جنگلها و حدود ۲۰۰ برابر زمینهای زراعی برآورد میکنند.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، امروزه این زیستبومهای حیاتی نقش کلیدی در تنظیم اقلیم، کنترل سیلاب، ذخیره کربن، تصفیه آب و حفظ تنوع زیستی ایفا میکنند، اما متاسفانه روند تخریب آنها در دنیا بهویژه ایران شتاب زیادی گرفته و امروز بسیاری از آنها به کانونهای تولید ریزگرد و تهدیدی جدی برای سلامت انسان و امنیت غذایی تبدیل شدهاند.
خشکشدن تدریجی برخی تالابها نهتنها زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری را در معرض خطر قرار داده، بلکه پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی گستردهای از افزایش ریزگردها و کاهش کیفیت هوا تا مهاجرت اجباری و آسیب به معیشتهای سنتی مانند صیادی و کشاورزی برای ساکنان مناطق پیرامونی به همراه داشته است.
روز جهانی تالاب ها بهانهای شد تا نگاهی جامع به وضعیت برخی از تالابهای ایران داشته باشیم و به بررسی بیشتر چالشها، پیامدها و راهکارهای احیای این سرمایههای طبیعی بپردازدیم.
حق آبه بسیاری از تالابها صرف بخش کشاورزی شده است
به گفته دکتر جواد میردار هریجانی، عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه زابل، عضو هیات مدیره انجمن دیپلماسی آب ایران، تالابها ۱۰ برابر جنگلها و حدود ۲۰۰ برابر زمینهای زراعی ارزش اکولوژیکی دارند اما سرعت تخریب آنها ۳ برابر بیشتر از جنگلهاست.
وی خاطرنشان کرد: برآوردها نشان میدهند بنابر دلایل مختلف ۸۰ درصد تالابهای کشور _با منشا دلایل داخلی _ در خطر خشک شدن قرار دارند؛ به عنوان مثال در سالهای اخیر حق آبه زیست محیطی تالابهای بسیاری از نقاط کشور با ایجاد سازههای آبی و سدها تامین نشده در مقابل حق آبه این اکوسیستمهای حساس صرف سایر نیازهای آبی از جمله بخش کشاورزی شدهاند.
تعارض بین مصرفکنندگان و کشاورزان؛ مشکل اصلی تالابها
بارشهای اخیر برخی از استانها امسال در مقایسه با بسیاری از استانهای دیگر کمتر بوده و ادامه این روند و تداوم خشکسالی میتواند در فصل تابستان شرایط بسیاری از تالابها مانند تالاب صالحیه (در استان البرز) را بحرانیتر کند و کانونهای ریزگرد و افزایش روزهای آلوده در استان البرز و حتی تهران را افزایش دهد اما کامران رضایی، مدیر مطالعات تالاب صالحیه معتقد است که سهم تغییر اقلیم و بارش در وضعیت فعلی تالابها بسیار پایین است. عامل اصلی بحران فعلی تالابها در ارتباط با اقدامات انسانی از جمله برداشت بیرویه آبهای سطحی و زیرزمینی، توسعه گسترده چاههای کشاورزی و برهم خوردن جریانهای هیدرولوژیک طبیعی تالابهاست. در واقع مشکل اصلی تالابها، تعارض بین مصرفکنندگان، جوامع محلی و کشاورزان در بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی است.
اختلاف وزارت نیرو و سازمان محیط زیست بر سر تخصیص حق آبه
تنها تغییرات اقلیمی و خشکسالی نیست که تازیانهای بر پیکر طبیعت این زیست بومها وارد میکند بلکه مدیریت نامناسب و نبود زبان مشترک میان دستگاههای متولی نیز زخمی بر پیکر این زیست بومها بر جای گذاشته است. این زخم را میتوان بر پیکر تالابهای استانهای شمالی کشور از جمله استان گلستان مشاهده کرد؛ بر اساس آخرین تصاویر ماهوارهای تالابهای آلاگل، آلماگل، آجیگل و شور دارای لکههای آبی هستند و تالاب آجیگل شرقی و غربی نیز به دلیل کاهش آورد رودخانه اترک و تبخیر بالا، به طور کامل خشک شدهاند.
به گفته سلیمان آرخی، فعال محیطزیست، ریشه بحران تالابهای گلستان در چنددستگی مدیریتی و اختلاف میان وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیطزیست بر سر تخصیص حقآبه است. اکنون نبود هماهنگی نهادی و رهاسازی ناکافی آب از سدها، تالابها را به مرز نابودی کشانده و در صورت تداوم این روند، پیامدهای اجتماعی و امنیتی از جمله مهاجرت اجباری مرزنشینان دور از انتظار نخواهد بود.
تداوم خشکی تالاب میانکاله؛ تهدیدی بر معیشت جوامع محلی
ساخت سدهای مختلف به روی رودخانههای منتهی به تالابها و حفر چاههای عمیق در اطراف این زیست بومها مهمترین عواملی هستند که سرعت نابودی تالابها را افزایش دادهاند. این عوامل در کنار پس روی پی در پی آب دریای کاسپین نقش مهمی در گسترش خشکی تالاب میانکاله دارد.
بنابر اعلام روح الله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، کاهش تراز دریای خزر، کمبود بارشها و نرسیدن حقابه سبب خشک شدن ۲۰ هزار هکتار از تالاب میانکاله شده است. همچنین پسروی پیدرپی آب دریای خزر، کمبود بارشها و وجود چاههای غیرمجاز و مزارع پرورش ماهی در بالادست تالاب و نرسیدن حقابه اثر مخربی بر تالاب میانکاله برجای گذاشته است.
وی افزود: تداوم خشکی تالاب سبب از بین رفتن محیط زیست طبیعی پرندگان و آبزیان، تخریب پوشش گیاهی و افزایش گردوغبار خواهد شد. این تغییرات نهتنها اکوسیستم را تهدید میکند، بلکه معیشت جوامع محلی را نیز تحت فشار قرار داده است.
حفاظت از تالابها؛ مسئولیتی فراتر از وظایف دستگاههای اجرایی
برخی از تالابها مانند شورابیل واقع در استان اردبیل روزگاری به واسطه شوری آب، زیستگاه امنی برای پرندگان مهاجر بود اما امروز این تالاب شور به دلیل مداخلات انسانی و فقدان مطالعات علمی و تغییرات اکولوژیکی تبدیل به تالاب شیرین شده و چنین تغییری اکوسیستم این زیست بوم را دگرگون کرده است.
حاتم فرضیزاده رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای استان اردبیل در این خصوص اظهارکرد: حفاظت از تالابها مسئولیتی فراتر از وظایف دستگاههای اجرایی دارد. جلوگیری از ورود پسابهای صنعتی، تامین حقآبه تالابها، ممانعت از تخریب و تصرف و فرهنگسازی عمومی از الزامات حفاظت از این زیستبومهاست. حیوانات نیز حق زیست دارند و این حق باید به رسمیت شناخته شود.
برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی؛ عامل بحران تالاب مهارلو
امروزه افت شدید آبهای زیرزمینی، برخی از تالابها مانند مهارلو در استان فارس را تبدیل به کانون فرونشست و تهدید اقتصادی کرده است.
سیدحسن طباطبایی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس در این خصوص اظهارکرد: فرونشست زمین در اطراف مهارلو، زیرساختهای برق، آب، گاز، جادهها و حتی منازل مسکونی شیراز و روستاهای پیرامونی را در سالهای آینده با خطر جدی مواجه میکند. شکست خطوط گاز و آب، تخریب جادهها و آسیب به ساختمانها هزینههای مالی سنگینی به مردم و دولت تحمیل خواهد کرد.
وی عنوان کرد: این تالاب در مجاورت کلانشهر شیراز با جمعیتی بیش از دو میلیون نفر قرار دارد و در دو دهه گذشته پذیرنده انواع آلایندگیهای صنعتی و فاضلابهای شهری بوده و در صورت خشکی کامل، گردوغبار آن میتواند حاوی عناصر سنگین باشد که خطر بروز بیماریهای صعبالعلاج را برای شهروندان افزایش میدهد.
راه نجات؛ آب، مدیریت و همگرایی
کارشناسان بر این باورند که نجات تالابها بدون اصلاح الگوی مصرف آب، بهویژه در بخش کشاورزی، امکانپذیر نیست. افزایش بهرهوری آب، اجرای الگوی کشت سازگار با اقلیم، تأمین حقآبه زیستمحیطی، مدیریت یکپارچه حوضههای آبریز و همافزایی میان دستگاههای مسئول، مهمترین راهکارهای احیای تالابها به شمار میروند.
تالابها تنها پهنههایی آبی نیستند؛ آنها ریههای زمین، سپر طبیعی در برابر ریزگردها و ضامن سلامت انسان و طبیعتاند. آینده این اکوسیستمها، بازتابی از کیفیت تصمیمهای امروز ماست.
گزارش: فرزانه صدقی