طبق روالی که از مدتها پیش در چرخ آغاز کردیم می خواهیم به سراغ شایعات علمی برویم شایعاتی که در ظاهر شبیه خبرهای علمی هستند ولی اگر عمیق تر به آنها نگاه شود چیزی شبیه به علم و شبه علم هستند که در اکثر مواقع شبه علم هستند. خبری راجع به اینکه بشقاب پرنده ها را تعقیب کردند و هواپیما های مصری را بشقاب پرنده ها ساقط کردند وجود داشت و بعد ها مشخص شد که شایعه بوده است
وقتی ابهام زیاد باشد و در نبود اطلاعات موثق شایعات شکل می گیرد. مخصوصا در زمینه هوا فضا یا موضوعات مشابهی که نمی توانیم جواب مسئله ها را سریع بیابیم به بشقاب پرنده ها و علامت سوال هایی که تا بحال حل نشده اند می رسیم.
اگر بخواهیم به سراغ شایعات علمی برویم شما خودتان کدام مسیر را انتخاب می کنید؟
معمولا انواع و اقسام شایعات را می شنویم اما شایعات علمی به دلیل جذابیتی که دارند شاید بیش از دیگر شایعات در شبکه های مجازی دست به دست میشوند و طرفدان خاص خود را دارد. اما می شود درباره یک موضوع بسیار مصطلح مثل افزایش قد و ژل های چربی سوز گفتگو کنیم.
باور این موضوع که با آغشته کردن بدن با این کرم چربی سوزی اتفاق بیفتد خیلی عجیب است
این نکته عجیبی است به خصوص اینکه همه ما می دانیم نهایتا خروجی که از روی پوست خود می توانیم ببینیم تنها تعریق است و نه چربی، چربی در حقیقت در سیستم گوارش در نهایت در روده باریک جذب بدن می شود .
به نظر می رسد از روی پوست به چربی نزدیکتر هستیم تا از روده؟
به هر حال عملکرد بدن به این شکل است که نهایتا ما تعریق را از سطح پوست داریم.
یعنی سوختن چربی از چه طریقی رخ می دهد و اگر فرد بخواهد لاغر شود چربی سوزی از چه طریق است؟
متابولیسم در واقع انجام می شود و چربی ها شکسته می شوند .این حجم تعریق آنچنانکه در تبلیغات نشان داده میشود حتی در ورزش های خیلی سنگین هم ایجاد نمیشود و اگر موضعی بخواهیم اینکار را انجام دهیم نه تنها موثر نیست بلکه می تواند خطرناک هم باشد. گزارشاتی وجود دارد مبنی بر این که کسانی که محصولات این چنینی را استفاده کرده اند به درجات مختلفی از حساسیت پوستی، فشار خون، تیک های عصبی، افزایش ضربان قلب و بسیاری از اختلالات دیگر مبتلا شده اند.
راجع به افزایش قد هم بسیار صحبت شده که به وسیله اقداماتی افزایش قد انجام می شود آیا این امکان پذیر است؟
شایعه بسیار جالبی وجود دارد که برگرفته از منابع به ظاهر موثقی است که در طی آن ذکر شده که اگر در روز ١٠ دانه برج خام را به مدت ۶ ماه مصرف کنید ١٠سانتی متر افزایش قد خواهید داشت . در آن شایعه گفته شده که برنج در بدن پخته و ری میکند و به دلیل اینکه دانه برنج کشیده و قد بلند است فرد با مصرف آن افزایش قد وکاهش وزن پیدا می کند.
جالب است که در قاب تلویزیون شما فردی را که می بینید توضیحات محصولی را ارائه می دهد لباس یک پزشک را بر تن دارد و گوشی پزشکی به گردن آویخته چهره ای که مخاطب مشاهده می کند چهره یک پزشک موجه علمی است اما ظاهرا این افراد را باید بازیگر قلمداد کرد.
بله در برخی از این شایعات و تبلیغات اسامی نیز ذکر می شود و مطمئنا اگر راجع به این اسامی تحقیق کنید به نتیجه ای نخواهید رسید.
همانند دکتر بوکلند؟
دکتر بوکلند اصلا وجود خارجی ندارد یا اینکه در مورد همان ژل چربی سوز تاکید شده بود که hc وزارت بهداشت ایران مجوز اخذ کرده و FDA (سازمان غذا و داروی امریکا) این را تایید کرده است و یک سازمان امریکایی این محصول را عرضه میکند اما در حقیقت با یک جستجوی ساده خواهیم یافت که هیچ کدام از این موارد حقیقت ندارد .حتی کافی است وزارت بهداشت ایران را مبنا قرار دهیم و نیاز به جستجو در سایت های خارجی نیست.
باید به وب سایت وزارت بهداشت مراجعه کنیم؟
بله می بینیم که چنین محصولی موجود نیست و در داروخانه های معتبر هم همچین دارویی به فروش نمی رسد بسیار جالب است که حتی در رسانه های داخلی هم منشا شایعات وجود دارد و این قضیه بسیار ناخوشایند است.
در حال حاضر سطح سواد اجتماعی ما به لحاظ فضای آکادمیک رشد بسیاری یافته است همه این سخن ها برای این است که به راحتی در دام افراد سودجو نیفتیم. ویترین و پنجره ای که به سوی ما باز می کنند به نظر پنجره علمی است برای حفظ سلامتی فرد است اما حقیقت ماجرا این نیست و اگر با تامل بیشتری به آن نگاه کنیم جزئیاتی را می یابیم که برای خود ما نیز سوال است اگر سوالی برای شما بوجود آمد که چطور همچین چیزی امکان دارد اولین نقطه ایجاد تعدیل است که به وسیله آن راه افرادی که از این مسیر سعی در کسب سود و پولدار شدن دارند مسدود میشود.
در مباحث تجاری و تبلیغاتی که موضوع آن مشخص است و به هر حال در نظر دارند که سودی به یک سازمان یا شرکت خاص برسد اما شایعه سازان هم با افزایش هوشیاری مخاطبان خود بر سعی و تلاش خود می افزایند زیرا می دانند که باید بر یک جریان زمان و مکان تسلط یابند. در بحث ها پوشش و تاکتیک های خبری انواع مختلفی وجود دارد و شایعه سازان سعی بر این دارند که راجع به این موضوعات بسیار خوب عمل کنند .چگونگی برخورد با این مطالب هوشیاری مخاطبین را می طلبد که افراد هوشیارانه تر به مطالب توجه داشته باشند .مثلا در بسیاری از این اخبار گفته می شود که با مصرف ویتامین سرطان درمان می شود و برای مثال با مصرف تخم هندوانه سرطان بعد از ١٠روز درمان می شود این ها شاید در عمل خطرزا نباشد اما اینکه افراد امید خود را به یک منبع اطلاع رسانی که به انتظارات واهی و در ادامه بی اعتمادی کلی منجر شود گره میزنند بسیار ناخوشایند است و در نهایت هم برخی از این موارد برای افراد خطرآفرین باشد.
در سوی دیگر این ماجرا خبرهایی وجود دارد که باید بپذیریم جهان علم، روز به روز جدیدتر می شود و برخی از موضوعات را رد و برخی دیگر را تایید می کند. به طور مثال در خصوص قهوه و چای مکررا خبرهایی می شنویم که خاصیت آنتی اکسیدان دارد و در نتیجه می تواند از امراض مختلف از جمله سرطان جلوگیری کند یا راجع به اینکه قهوه و یا چای مفید است به نقل قول از دانشمندان و پژوهشگران گفته می شود، به نظر می رسد که این اخبار اعتبار کافی را دارند و گاهی اوقات من را به عنوان یک مخاطب سردرگم می کند که سخن کدام یک از گروه دانشمندان را باور کنم .
زمانیکه با نبود منبع موثق مواجهیم و یا اینکه با پژوهشی که هنوز در مرحله آزمایش است و نتیجه آن قطعی نیست، روبرو هستیم این اتفاق می افتد. به هر حال زمانیکه یک یافته علمی بخواهد عملی شود باید چندین تحقیق در زمینه آن انجام شود ولی اینکه یک بار می گویند قهوه مصرف کنید و بار دیگر آن را تکذیب می کنند باعث می شود که شایعه سازان در نبود منبع موثق و رسانه ای که در زمان و مکان مناسب به آن بپردازد از همین موضوع استفاده کنند. به ویژه شایعه سازان از موضوعاتی که حساسیت مردم را درگیر می کند برای سودجویی خود استفاده می کنند. یافته های مراکز تحقیقاتی نهایتا خیلی خطرزا نیست اما این سودجویان از شیوه های مختلف برای آسیب زدن استفاده می کنند.
نکته بسیار مهمی که شما اشاره کردید این است که در ابتدا باید هوشیاری خود فرد نسبت به آنچه مصرف می کند کافی باشد. ظاهرا منبع خبر یکی از اساسی ترین ارکانی است که مشخص می کند افراد می توانند به یک خبر تا چه حد اعتماد کنند. معمولا فضاهای مجازی که خبر در آن به راحتی تکثیر می شود و نمی توان منشا انتشار آن را یافت باعث دشواری وضعیت می شود و این همان چیزی است که شما هشدار آن را می دهید که افراد به هر خبری در فضای مجازی اعتماد نکنند
همه افرادی که اهل شبکه های اجتماعی و جستجو در وب سایت ها هستند می توانند فقط دریافت کننده و انتشار دهنده پیام نباشند و با کمی تامل و تحقیق در رابطه با پیام از صحت آن مطلع شوند که این می تواند کمک بزرگی در جلوگیری از نشر اخبار غیر موثق باشد.
در فضاهای مجازی هم می توان منبع خبری را اعلام کرد به طور مثال زمانیکه می گوییم این خبر دارای تاییدیه از وزارت بهداشت و درمان است لینک خبر را هم در متن قرار دهیم و مشخص کنیم که خبر موثق است .به هر حال همه افرادی که اهل شبکه های اجتماعی و جستجو در وب سایت ها هستند می توانند فقط دریافت کننده و انتشار دهنده پیام نباشند و با کمی تامل و تحقیق در رابطه با پیام از صحت آن مطلع شوند که این می تواند کمک بزرگی در جلوگیری از نشر اخبار غیر موثق باشد. شایعه از آن مباحثی است که در گذشته در جمع چند نفره ای بیان می شد و کم کم به مرور زمان گسترش میافت اما امروزه با وجود شبکه های اجتماعی به حالت قارچ گونه رشد میکند و امکان دارد شایعه ای که ٢۴ ساعت بیشتر از انتشار آن نمیگذرد در اکثر گروه ها، در شبکه های اجتماعی دیده شد و نشان دهنده سرعت انتشار خبر این فضاها است.
شما در سینا پرس بخش جدی از خبرهای علمی را منتشر می کنید و پیوسته مجبور به تولید و نو کردن اخبار هستید ایا امکان دارد که دچار فریب شوید و در زمینه پزشکی خبری را منتشر کنید که صحت نداشته باشد؟
بله همینطور است، نه تنها افرادی که در رسانه ها درگیر نیستند و مخاطبان این عرصه هستند دچار فریب می شوند بلکه خود ما هم درگیر این شایعات هستیم و متاسفانه رسانه ها نیز گاهی خود منبع انتشار شایعه می شوند. یکی از اساس های کار ما این است که دروازه بانی درستی انجام دهیم تا بتوانیم انتشار شایعات را در رسانه کاهش دهیم و یک چرا همیشه همراه ما باشد و با خواندن هر مطلبی این چرا را بیان کنیم که چرا و چطور این اتفاق می افتد؟
در منابع خبری اکثرا گفته میشود عناصر، ارزش ها، که این ها صرفا جهت زیباتر کردن تیتر، مطلب و محتوا نیست با بیان این چرا؟ ببینیم که آیا با باورهای ما و انچه که یاد گرفته ایم و تجربه کرده ایم سنخیت دارد و یا خیر؟
بخش دیگر ماجرا اگهی های بازرگانی است که در جایی همانند تلویزیون خیلی حاکم است، به طور مثال از واژه هایی همانند انتی باکتریال، ۴ انزیم ویژه و همانند این ها به نظر می رسد که یک سری شاخص هایی است که بالاخره این اگهی دهنده باید برای پودر رختشویی یا مایع ظرفشویی خود در نظر بگیرد و واژه ای شیک بکار ببرد که در نظر هم واژه ای علمی است.
بله. استفاده از واژه نانو مصداق بارز این موضوع است . ما باید ابتدا در جامعه به فهم دقیق از فناوری های جدید و واژگانی که آن را همراهی می کنند برسیم و ببینیم که آیا محصولی که ادعا می شود با فناوری نانو ساخته شده، میتواند با این قیمت کیفیت کافی را داشته باشد.
نانو یک فناوری جدید و گران قیمت است در نتیجه نانو در هر جایی نمی تواند باشد.
دقیقا همینطور است و نهایتا اگر از نانو استفاده شده آیا می تواند کیفیت مورد نظر را ارائه دهد این ها حداقل سوال هایی است که می شود بیان کرد و رسالت رسانه های علم هم همین است زمانیکه مصادیق فناوری وارد جامعه می شود به فهم آن مسائل و همراهی آن با فرهنگ جامعه کمک کنند.
پس این نکته را فراموش نکنیم که آگهی بازرگانی را متفاوت از یک برنامه تلویزیونی بدانیم. همانند برنامه چرخ، طلوع و یا برنامه هایی از این قبیل که از تلویزیون پخش می شود. اگر در فواصل این برنامه ها آگهی بازرگانی پخش می شود به این معنی نیست که ١٠٠ درصد قابل تایید و علمی است، باید این را در نظر گرفت که صاحبان صنایع هم به اجبار برای تبلیغ محصول خود از یک سری ترفندها و مهارت ها استفاده کنند که یکی از این ترفندها استفاده از عبارت های علمی است که بتواند آن آگهی را مجذوب تر کند.
ما در واقع اگهی پخش نمی کنیم و بیشتر سعی می کنیم که آگاهی دهیم.
اجازه دهید که به سراغ ویتامین ها برویم و مطلبی که این روز ها بیشتر به گوش میرسد در زمینه ویتامین هاست که اگر نوعی ویتامین خاص مصرف کنید وضعیت شما تغییر میکند و از این قبیل مطلب ها. دکتر نوروزی در آینده حتما به ما خواهند گفت که میزان مصرف مولتی ویتامین ها یا قرص های جوشانی که شامل ویتامین های مختلف می شوند به چه مقدار است ؟
از ویتامین ها در رژیم غذایی می توان استفاده کرد چون گفته می شود ویتامین ها کالری زیادی ندارند ولی باعث افزایش اشتها می شوند. ویتامین ها از ان قبیل مسائلی هستند که در فضای مجازی بسیار به آن پرداخته می شود . ویتامین های گروه B این روز ها بسیار خبرساز شده اند. گفته میشود تنها با خوردن ویتامین B17 بیماری شما درمان می شود.
ویتامین B17 مساوی است با مبتلا نشدن به انواع سرطان ها و در واقع سرطان را هم بدنام می کند.
بله همینطور است و خصوصا این اخبار را به منابع موثق ارجاع می دهند. مثلا با ذکر نام پروفسوری سرشناس که بر این عقیده است که از مصرف ماده ای خاص بپرهیزید یا استفاده از این ماده باعث سونامی سرطان می شود. البته در این خصوص که آیا ایران دچار سونامی سرطان شده یا خیرصحبت های زیادی مطرح است.
وزیر بهداشت اعلام کردند که ایران دچار سونامی سرطان است.
بله، اما عده زیادی در دفاع اعلام کرده اند که افزایش سن و پیری جمعیت باعث شده است یک سری از بیماری ها مانند سرطان ،پارکینسون و آلزایمر افزایش پیدا کند.
شواهد نشان می دهد که سهم آلودگی زندگی شهری شرایطی را ایجاد کرده که باعث بروز انواع امراض می شود.
همینطور است وقتی در حال حاضر ما توافقی بر سر این مرضوع نداریم بالطبع مخاطبین نیز همینطور هستند افراد می بینند آنچه که در اطراف اتفاق می افتد با آنچه اعلام می شود مغایرت دارد پس بنابراین با وجود نبود منبع موثق و برای رهایی از این سردرگمی به آنچه که در ظاهرا می تواند به آنها کمک کند روی می آورند.
وزارت بهداشت باید خیلی جدی تر برخورد کند.
یکی از اصولی که باید منابع اصلی هوشیار باشند و به موقع وارد عمل شود همین است زمانیکه شایعه ای شکل می گیرد در ابتدا باید دائما شبکه های اجتماعی رصد شود و به موقع پاسخ دهند و منابع موثق به حدی درست و واضح صحبت کنند که جای هیچ گونه شکی باقی نماند تا کسی بتواند در این مجال شایعه سازی کند.
ویتامین ها و خیلی از مواد غذایی برای پیشگیری استفاده می شود ولی این موضوع که مصرف اینها باعث جلوگیری از ابتلا به سرطان می شود بحثی دیگر است. ویتامین B17 در تقسیم بندی ها جزو ویتامین ها قرار نمی گیرد و در واقع ماده ای است به اسم DMG تحقیقات بسیاری بر روی ان انجام شده است.
خیلی از این شایعات سال هاست در دنیا و شبکه های اجتماعی مختلف وجود دارد و در حال حاضر در ایران اوج گرفته است. تحقیقاتی که سال های گذشته بر روی B17 انجام شد نشانگر این بود که هیچ تاثیر قابل توجهی بر روی روند درمان سرطان نداشته است.
خبری که این روزها بسیار منتشر می شود در رابطه با سیگار های الکترونیکی است که از بی خاصیت بودن تاحدی آسیب رسان بودن آن ها صحبت می شود در صورتی که قبلا ویترین بیرونی برای ترک سیگار استفاده از سیگار های الکترونیکی بود. بدلیل اینکه به هفته بدون دخانیات هم نزدیک می شویم بد نیست اشاره ای هم به این موضوع داشته باشید ضمن اینکه کمپینی در شبکه های مجازی در حال شکل گیری است که از قلیان به عنوان گلدان استفاده شود و اتفاق قابل توجهی است .
آمار سیگار در ایران بسیار وحشتناک است و مالیاتی که بر روی سیگار های ما اعمال میشود ١١ درصد است در صورتی که در دنیا حدود ٧٠ درصد است که این یک مشکل است.
در حال حاضر دولت هم که به دنبال مالیات از هر جایی است سیگار خیلی جای خوبی است.
با یک بررسی ساده در می یابیم هر نخ سیگاری که در سال در ایران استفاده می شود، هزینه های مستقیم و غیر مستقیم زیادی را به دولت تحمیل می کند .قلیان وضعیت خیلی بدتری نسبت به سیگار دارد و طبق آمار ضرر هر قلیان معادل ٢٠ نخ سیگار است و می بینیم که چه انداره می تواند خطرناک باشد بویژه با تنباکو های شیمیایی که استفاده می شود.
از نظر سلیقه اجتماعی متوجه نمی شوم که چرا ما وسیله ای را که چنین ظاهر نازیبایی دارد به عنوان یک عنصر زیبایی یاد میکنیم.
شاید یک سری ضد ارزش ها یا یک سری پزهای اشتباهی است.
عکس هم می گیریم و در فضاهای اجتماعی هم می گذاریم و فکر هم می کنیم خیلی صحنه زیباییست.
بله امروزه بخصوص در نسل جوان خیلی از ضد ارزش ها ارزش قلمداد می شود. سیگارهای الکترونیک هم به همین صورت است. خیلی ها می گویند که دارای مجوز FDA است پس می توانیم از ان ها استفاده کنیم یا جایگزینی برای ترک سیگار باشد ولی آمار و ارقام نشانگر این است که بسیار مضر هستند، در واقع شاید دارای نیکوتینی کمتر از سیگار باشد ولی در نهایت وابستگی به سیگار الکترونیک هم می تواند وجود داشته باشد و فقط وابستگی از سیگار به سیگار الکترونیک تغییر پیدا می کند و نمی توان گفت که باعث ترک سیگار می شود.خیلی ها بر این عقیده اند که سیگار و قلیان و حتی سیگار الکترونیک دروازه ای به سمت مواد مخدر است و شخص مصرف کننده آمادگی مصرف سایر مواد مخدر را نیز پیدا می کند ..