دکتر منتظر در کارگاه «کیفیت در آموزش عالی با تأکید بر شاخصهای دانشگاههای برتر جهان» که ذیل کنگره ملی آموزش عالی ایران برگزار شد، تصحیح نگرش به آموزش عالی را امری ضروری عنوان کرد.وی با اشاره به اینکه توجه صرف به آمار کمی سبب شده جامعه علمی تا حد زیادی درگیر تولید مقاله شود و از رسالت اصلی خود که بهبود سطح زندگی جامعه است، غافل بماند، گفت: ارتقای رتبه علمی کشور در سیاهههای منتشر شده زمانی ارزشمند است که از علم نافع حاصل شده باشد و نه صرفاً تولید مقاله. باید دانست مقاله تنها یکی از وجوه منشور مختلفالاطراف توسعۀ علمی یک کشور است و نه تنها متر و معیار.
منتظر ادامه داد: از سوی دیگر هر سیاههای که در حوزه رتبهبندی دانشگاههای علمی منتشر میشود، سیاستگذاری و اهداف خود را دنبال میکند و بر اساس معیارهای مشخصی برترینها را اعلام میکند. سیاهههایی مانند شانگهای، تایمز، وبسنجی، کیواس هر کدام بر اساس شاخصهای خود هر ساله برترین دانشگاهها را اعلام میکنند. به عنوان نمونه در سیاهه شانگهای، دانشگاههای هاروارد، استنفورد و ام.آی.تی به ترتیب بهترین دانشگاههای جهان در سال ۲۰۱۵ بودهاند؛ اما رتبهبندی تایمز، موسسه فناوری کالیفرنیا (کلتک)، دانشگاه آکسفورد و دانشگاه استنفورد را بهترین میداند. در نظام رتبهبندی QS نیز ام.آی.تی، هاروارد و کمبریج به ترتیب بهترین دانشگاههای جهان هستند؛ در حالی که سیاهه لایدن، دانشگاههای هاروارد، تورنتو و میشیگان را در صدر قرار میدهد. در نظام رتبهبندی وبسنجی ۵۷۷ دانشگاه ایرانی رتبهبندی شدهاند که دانشگاههای علومپزشکی تهران، تهران، فردوسی مشهد، صنعتی شریف و تربیتمدرس برترینهای کشور هستند.
وی با بیان اینکه دانشگاههای معتبر جهان در دو دسته پیشرو و تندرو تقسیمبندی میشوند، اظهار کرد: دانشگاه پیشرو، دانشگاهی است که با هر معیار و میزانی جزء ۱۰۰ دانشگاهبرتر باشد، دانشگاههای هاروارد، آکسفورد، استنفورد، کمبریج و ام.آی.تی در این دسته جای دارند. اما تندرو، دانشگاهی است که با فاصلهای از دانشگاههای پیشرو به دنبال کسب وجاهت و جایگاه بینالمللی است. دانشگاههایی مانند کیبانگسان، پکن، سئول، بیلکنت، هبرو، اسکندریه، نفتومعدن ملکفهد نیز در این گروه جا دارند.
منتظر سپس به بیان شرایط دانشگاههایبرتر پرداخت و با اشاره به دانشگاه هاروارد، گفت: این دانشگاه حدود ۳۰۰ سال (۱۷۳۶ میلادی) پیش تأسیس شد. ۲۱ هزار دانشجو و ۲۱۰۰ عضو هیأتعلمی در این دانشگاه حضور دارند. کتابخانه این دانشگاه با ۱۷ میلیون کتاب از بزرگترین کتابخانههای امریکا و جهان محسوب میشود. بودجه این دانشگاه ۳ میلیارد و هفتصد میلیون دلار است و در ۴ سال اخیر نزدیک به ۱۹ هزار مقاله منتشر کرده است. دریافت ۴۶ جایزه نوبل ویژگی دیگر هاروارد قلمداد میشود.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان با اشاره به دانشگاه استنفورد اظهار کرد: حدود ۱۲۰ سال از عمر این دانشگاه میگذرد. هفت دانشکده، ۱۵۵۰۰ دانشجو و ۱۹۵۰ نفر هیأتعلمی و همچنین ۸.۵ میلیون جلد کتاب از بارزههای این دانشگاه محسوب میشود. ۴.۱ میلیارد دلار بودجه و دریافت ۷۷ جایزه نوبل از مشخصات دیگر استنفورد است.
وی افزود: مؤسسه فناوری ماساچوست (ام.آی.تی) نیز دانشگاهی ۱۶۰ ساله است. ۶ دانشکده، ۱۰۰۰۰ دانشجو، ۱۶۰۰ هیأتعلمی دارد و تاکنون ۷۷ نوبل برده است. ۲ میلیارد و هفتصدوپنجاه میلیون دلار نیز بودجه سالانه این دانشکده است.
منتظر ادامه داد: دانشگاه کمبریج در سال ۱۲۰۹ میلادی (حدود ۸۰۰ سال پیش) تاسیس شد و طی حیات خود ۸۸ بار جایزه نوبل گرفته است. ۱۸۵۰۰ دانشجو، ۳۱ دانشکده، ۱۶۰۰ هیأتعلمی و ۷۵۰ میلیون پوند بودجه، این دانشگاه را در نوع خود منحصربفرد کرده است. دانشگاه آکسفورد نیز که قدمتی ۹۳۰ ساله دارد، با بودجهای معادل ۹۲۰ میلیون پوند، ۳۸ دانشکده، ۳۱ هزار دانشجو و ۱۱ میلیون جلد کتاب و ۴۸ جایزه نوبل از دانشگاههای پیشرو به حساب میآید.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان دانشگاه توکیو ژاپن را برترین دانشگاه آسیایی دانست و عنوان کرد: این دانشگاه که ۱۵۰ سال پیش تأسیس شده، تاکنون توانسته است ۸ بار جایزه نوبل را دریافت کند. ۲۹ هزار دانشجو، ۲۵۰۰ عضو هیأتعلمی و ۹ میلیون جلد کتاب این دانشگاه را به مرکزی منحصربفرد در آسیا تبدیل کرده است. بودجه این دانشگاه ۲۳۶ هزار و پانصدمیلیون ین است. در چهار سال اخیر این دانشگاه بیش از ۹۰ هزار مقاله چاپ کرده است (در این دانشگاه هر استاد به طور متوسط ۱۰ مقاله در سال منتشر میکند).
وی دانشگاه پکن را یکی از دانشگاههای تندرو آسیا دانست و اظهار کرد: این دانشگاه با ۶ دانشکده، ۳۰ هزار دانشجو و ۴۲۰۰ عضو هیأتعلمی قدمتی ۱۱۰ ساله دارد. ۴.۵ میلیون جلد کتاب و ۸ جایزه نوبل نیز از دیگر ویژگیهای دانشگاه پکن است.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان خاطرنشان کرد: بودجه سرانه هر دانشجو در دانشگاه هاروارد رقمی معادل ۱۷۵ هزار دلار است که این عدد در دانشگاه استنفورد ۲۷۰ هزار دلار و در ام.آی.تی ۲۵۲ هزار دلار است. بودجه سرانه هر عضو هیأتعلمی نیز در دانشگاههای هاروارد و استنفورد حدود ۲ میلیون دلار و در ام.آی.تی ۲ میلیون و هفتصدوپنجاه هزار دلار در سال است. در دانشگاه ییل به ازای هر دانشجوی تحصیلاتتکمیلی ۲۰۰۰ جلد و در دانشگاه هاروارد ۱۲۰۰ جلد کتاب وجود دارد! این عدد در دانشگاه استنفورد ۱۰۰۰ جلد و در ام.آی.تی ۴۱۵ جلد کتاب است. دانشگاه پکن با ۳۰۰ جلد کتاب به ازای هر دانشجوی تحصیلاتتکمیلی و دانشگاه ملی سئول با ۱۶۱ جلد از این نظر در صدر دانشگاههای آسیا قرار دارند.
منتظر در ادامه به دانشگاههای ایرانی نیز اشاره کرد و گفت: دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ فعالیت خود را آغاز کرد. ۵۱ هزار دانشجو، ۲۱۰۰ عضو هیأتعلمی، ۸ پردیس دانشگاهی و ۲۱ مرکز تحقیقاتی از مشخصات اصلی دانشگاه تهران است. کتابخانه این دانشگاه ۹۰۰ هزار جلد کتاب دارد. دانشگاه در چهار سال اخیر با ادامه شیب مثبت خود، نزدیک به ۱۲ هزار مقاله به چاپ رسانده است.
وی گفت: دانشگاه علومپزشکی تهران که در سال ۱۳۶۲ از دانشگاه تهران تفکیک شد با ۹۷ مرکز تحقیقاتی، ۱۱ دانشکده، ۱۷۵۰۰ دانشجو و ۱۳۰۰ عضو هیأتعلمی، دانشگاهی برتر در حوزه علومپزشکی به حساب میآید. دانشگاه علومپزشکی تهران حدود ۱۰ هزار مقاله در چهار سال اخیر به چاپ رسانده است. افزایش ۱۵۳۰ مقاله این دانشگاه در سال ۲۰۱۲ به ۳۱۰۰ مقاله در سال ۲۰۱۵ از رشد کمی مقالات این دانشگاه نشان دارد.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان درباره دانشگاه تربیتمدرس نیز گفت: این دانشگاه که در سال ۱۳۶۰ راهاندازی شد، ۱۳ دانشکده، ۷ مرکز پژوهشی، ۳ پژوهشکده، ۹۰۰۰ دانشجو (که همگی در تحصیلاتتکمیلی حضور دارند) و ۷۰۰ عضو هیأتعلمی دارد. کتابخانه این دانشگاه نیز ۳۰۰ هزار جلد کتاب در خود جای داده است و به لحاظ آماری مقالات این دانشگاه در چهار سال اخیر رشد داشته است، به طوری که از ۱۱۰۰ مقاله در سال ۲۰۱۲ به ۲۱۰۰ مقاله در سال ۲۰۱۵ رسیده است.
منتظر تصریح کرد: دانشگاه صنعتی امیرکبیر که در سال ۱۳۳۷ تأسیس شد، با ۳ پردیس، ۱۸ دانشکده، ۴ مرکز تحقیقاتی، ۱۴۰۰۰ دانشجو، ۵۰۰ عضو هیأتعلمی و حدود ۲۰۰ هزار جلد کتاب و چاپ حدود ۶ هزار مقاله یکی از دانشگاههای بزرگ کشور است. دانشگاه صنعتیشریف نیز در سال ۱۳۴۴ راهاندازی شد و امروزه با ۱۳ دانشکده، ۴۶۰ عضو هیأتعلمی، ۲۰۰ هزار جلد کتاب و چاپ ۷ هزار مقاله در چهار سال اخیر از دانشگاههای برتر کشور بشمار میآید.
وی به دانشگاههای بزرگ خارج از تهران نیز اشاره کرد و گفت: دانشگاه صنعتی اصفهان با ۱۸ دانشکده، حدود ۲۰ هزار دانشجو و چاپ حدود ۲ هزار مقاله در چهار سال اخیر، دانشگاه شیراز که در سال ۱۳۲۶ دایر شد با ۱۳ دانشکده، ۲۰ هزار دانشجو، ۵۴۰ هیأتعلمی، ۲۰۰ هزار جلد کتاب و حدود ۷ هزار مقاله در چهار سال اخیر و همچنین دانشگاه فردوسی مشهد (تاسیس ۱۳۲۸) با ۱۴ دانشکده، ۲۰ هزار دانشجو، ۷۰۰ عضو هیأتعلمی و چاپ حدود ۳ هزار مقاله در چهار سال اخیر در زمره دانشگاههای بزرگ کشور قرار دارند.
به گزارش ایسنا، معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حوزه مقالات علمی، ادامه داد: در دانشگاه هاروارد هر استاد سالانه ۲ مقاله، در دانشگاه استنفورد ۴.۵ مقاله، در ام.آی.تی ۵.۵، در دانشگاه توکیو ۱۰ مقاله، در دانشگاه پکن ۱.۵ و در دانشگاه ملی سئول ۱.۵ مقاله به چاپ میرساند. از سوی دیگر نسبت تعداد مقاله به تعداد دانشجو در دانشگاه هاروارد ۰.۲۸ است یعنی در این دانشگاه به ازای هر چهار دانشجو، تنها یک مقاله چاپ میشود. این عدد در دانشگاه استنفورد ۱، در ام.آی.تی ۰.۸۶، در دانشگاه توکیو ۱.۵، در دانشگاه پکن ۰.۵ و در دانشگاه ملی سئول ۰.۵ است.
منتظر به دانشگاههای داخلی نیز اشاره کرد و گفت: هر عضو هیأتعلمی در دانشگاه تهران در سال ۲.۵ مقاله، در دانشگاه شیراز ۲.۳۳، در دانشگاه فردوسی مشهد ۱.۷۳، در دانشگاه علوم پزشکی تهران ۲.۱۷، در دانشگاه صنعتی شریف ۴ و در دانشگاه امیرکبیر ۴ مقاله به طور سالانه منتشر میکنند. اگر شاخص تعداد مقاله به دانشجو مبنای محاسبه باشد، دانشگاه تهران به ازای هر دانشجو ۰.۱۴ مقاله، دانشگاه شیراز ۰.۱۳، دانشگاه فردوسی ۰.۱۷، دانشگاه علوم پزشکی تهران ۰.۲۳، دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه امیرکبیر حدود ۰.۳۳ مقاله چاپ میکنند. نکته جالب اینکه هیچ رابطه منطقی بین تعداد اعضای هیأتعلمی، تعداد دانشجو و بودجه دانشگاه با انتشار مقاله وجود ندارد.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان در ادامه تصریح کرد: در دو دهه اخیر دانشگاههای ایران به سمت افزایش تعداد کمی مقالات رفتهاند، به طوریکه دانشگاه تهران در چهار سال اخیر ۲۷۵ درصد و دانشگاه علومپزشکی تهران ۳۲۰ درصد در این حوزه رشد داشتهاند. این افزایش در حالی رخ میدهد که جامعه علمی کشور در تمام این سالها در ثبت اختراع بینالمللی اصلاً موفق نبوده، حال اینکه دانشگاههای پیشرو جهان به طور میانگین سالیانه ۲۰۰ اختراع بینالمللی ثبت میکنند. در این حوزه دانشگاه توکیو سالانه ۷۵۰ اختراع بینالمللی (بیش از روزی دو اختراع) دارد و مؤسسه فناوری ماساچوست نیز سالانه ۶۰۰ اختراع ثبت میکند.
وی اضافه کرد: دانشگاه هاروارد با بودجه کلان حدود چهار میلیارد دلاری، سالانه به ازای هر استاد ۲ مقاله چاپ میکند اما ۷۶ نوبل کسب کرده است. این یعنی مقاله هدف نیست و نمیتواند ملاک خوبی برای ارزشیابیها محسوب شود. نگاه و نگرش مقالهمحور به حوزه علم سبب شده است آفتهایی مانند پدیده مقالهفروشی و فروش بستههای ارتقای اعضای هیأتهای علمی (که در هیچ جای جهان وجود ندارند) در کشور پدید آید.
منتظر آییننامه ارتقای مرتبه هیأتعلمی را یکی از دلایل گسترش مقالهمحوری عنوان کرد و ادامه داد: در تمام دنیا از کشورهای پیشرفته گرفته تا هند و پاکستان، آییننامه ارتقای هر دانشگاهی منحصر به همان دانشگاه (البته مطابق با سیاستگذاری ملی همان کشور) است. در هیچ جای دنیا یک آییننامه برای همه دانشگاهها تدوین نمیشود و استادان تنها با یک شاخصه (مقاله) سنجیده و ارزیابی نمیشوند. در ترکیه بالاترین امتیاز، برای حضور فعال در مجامع بینالمللی است چراکه سیاستگذاری ملی این کشور به حضور فعال بینالمللی و جهانیشدن ترکیه استوار است.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان تصریح کرد: دانشگاه باید حضوری فعال در جامعه داشته باشد، انتظارات آن را برآورده کند و مأموریتگرا باشد. دانشگاه باید مشکلات جامعه را رفع کند. تا دانشگاه به طور صحیح تعریف نشود، نمیتوان اصلاح جدی در جامعه علمی انجام داد. باید پرسید چرا دستاوردهای علمی دردی از کشور مداوا نمیکند؟ چرا دانشگاه با نیازهای جامعه بیگانه است؟
منتظر به رسالت اصلی دانشگاه هم اشاره کرد و گفت: دانشگاه هاروارد امروز مأموریت ۲۰ ساله خود را روی تربیت نیروی انسانی متخصص برای قاره آفریقا تنظیم کرده است. به عبارت دیگر تلاش میکند در سال ۲۰۴۵ میلادی متخصصانی که تربیت میکند بر افریقا حکومت کنند! به همین دلایل است که هاروارد یکی از برندهای امریکاست؛ مثل گوگل و مایکروسافت. اما ما در حالی که هنوز در تربیت نیروی انسانی متخصص به موفقیت نرسیدهایم، از دانشگاه نسلسوم و چهارم صحبت میکنیم.
معاون برنامهریزی و نظارت بنیاد ملی نخبگان اضافه کرد: دانشگاه بدون التزام اجتماعی فقط دبیرستان پیشرفته است و نه دانشگاه. باید به سمت تربیت قافلهسالاران علم و فناوری حرکت کنیم؛ کسانی که با حرکت خود جامعه علمی را به حرکت در بیاورند. بازتعریف دانشگاه در عصر جدید، بازشناسی تعامل با جامعه و اعتقاد به اینکه راه رستگاری جامعه از دالان علم میگذرد، ضرورتی انکارناپذیر در شرایط موجود است.