خزر بیش از ارومیه به توجه نیاز دارد

کاهش تراز آب خزر موجب خشک شدن تالاب های اطراف می شود، براساس شواهد اولین تاثیر را بر روی خلیج گرگان گذاشته،در این میان برخی معتقدند این روند طبیعی است اما دخالت بی رویه انسان این چرخه طبیعی را دچار اختلال کرده است که ادامه آن عوارض جبران ناپذیری مانند از بین رفتن جنگل های هیرکانی و تالاب های اطراف خواهد شد. 

دریای خزر دارای محیطی بسته است از این رو هرگونه دخالت در آن تاثیر بسزایی در حیات آن و اکوسیستم های وابسته به این حوضه آبی ایجاد می کند.
چندی است که شاهد کاهش تراز خزر هستیم که به اعتقاد کارشناسان ادامه این روند موجب از بین رفتن خزر و به دنبال آن جنگل های شمالی و هیرکانی با قدمت 40 میلیون سال می شود.
شواهد نشان می دهد که کاهش آب خزر در حال حاضر بیشترین تاثیر را بر خلیج گرگان گذاشته است در حالی که این خلیج از اهمیت اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی زیادی برخوردار است.
در سال 1354 خلیج گرگان به همراه تالاب میانکاله و زاغمرز، به ‌عنوان نخستین مجموعه تالاب بین ‌المللی جهان در فهرست تالاب‌های کنوانسیون رامسر به ثبت رسید و ازآن‌ پس نه ‌تنها خود خلیج، بلکه نواحی اطراف آن شامل شبه ‌جزیره میانکاله (پناهگاه حیات‌وحش) و تالاب بین ‌المللی گمیشان به یک مجموعه ارزشمند زیست‌ محیطی تبدیل شدند.
تحت تاثیر قرار گرفتن تالاب های متکی به خزر مانند میانکاله، گمیشان و انزلی اولین ضربه در راستای کاهش آب خزر خواهد بود که 'حر منصوری' فعال محیط زیست که به دیده بان میانکاله معروف است در این باره به خبرنگار علمی ایرنا گفت: دریای خزر دارای اکوسیستمی حساس است که اکنون در شرایط بسیار خطرناکی قرار دارد، وضعیت خزر از حدود 17 سال پیش قابل تامل شده است، در واقع از زمانی که قیمت مرکبات در شمال کشور کاهش یافت بیشتر باغات مرکبات به زمین های برنجکاری تبدیل شدند و اکنون در حدود 900 کیلومتر از ساحل حوضه آبی خزر شالیراز قرار دارد.
وی اظهار کرد: برنج محصولی آب بر است و ارتفاع آب در شالیزارها حدود 3 تا 4 سانتی متر است که در این صورت تبخیر به راحتی صورت می گیرد بنابراین یکی از دلایل کاهش آب ورودی به خزر افزایش شالیزارها است.
این فعال محیط زیست که حدود 15 سال است به طور تخصصی و ویژه بر روی خزر و تالاب میانکاله فعالیت می کند گفت: رودخانه هایی که به خزر می ریزند موجب برقراری تعادل آب شور و شیرین آن می شوند که ادامه این روند تعادل آب شور و شیرین خزر را به هم می زند، علاوه بر این موجب کاهش فضای تخم ریزی ماهیان این حوضه می شود که به مرور نسل ماهیان نیز کاهش می یابد.
وی افزود: یکی از مهمترین رودخانه ای که بیشترین حجم آب خزر را تامین می کند رود ولگا است که 83 درصد آب خزر وابسته به آن است که در چند سال اخیر به علت رشد کشاورزی در بالادست آن ، دبی آب به خزر هم از لحاظ کمی و هم کیفی کاهش داشته است.
منصوری به تالاب های اطراف خزر اشاره کرد و گفت: تعدادی تالاب مانند میانکاله، گمیشان و انزلی وجود دارد که به طور کاملا محسوسی به دریای خزر متصل هستند یعنی اگر تراز خزر کاهش یابد بر روی سطح آب این تالاب ها نیز تاثیر می گذارد.
وی اظهار کرد: به عنوان مثال بیشتر ماهیان استخوانی و غضروفی دریای خزر در تالاب میانکاله تخم ریزی و زاد آوری می کنند حال اگر ارتباط بین خزر و تالاب قطع شود آب میانکاله کم خواهد شد بنابراین به مرور نسل این ماهی ها منقرض می شود.
دیده بان میانکاله ادامه داد: از سوی دیگر آبی که از رودخانه ها وارد خزر می شود به زه کش های شالیزارها متصل هستند بنابراین حجم زیادی فلزات سنگین و کود و سم وارد این حوضه و در پی آن وارد تالاب می شود که با گذشت زمان بر اکوسیستم خزر فشار وارد خواهد کرد.
وی گفت: همچنین در بالادست خزر شاهد توسعه شهرها، روستاها و صنایع هستیم، از چند سال گذشته منع فعالیت صنایع آلاینده در حوضه های آبریز خزر برداشته شد از این رو این صنایع با تراکم بالا مشغول فعالیت هستند که ادامه این روند چرخه هیدرولوژیکی آب را مختل می کند.
منصوری درباره روند طبیعی چرخه آب در خطر گفت: آب تبخیر و به خنکای رشته کوه البرز برخورد می کند که در این حالت به صورت باران، برف و تگرگ به زمین بر می گردد، اگر برف باشد که در ارتفاعات ذخیره شده و به مرور در فصول بهار و تابستان آب و منابع مورد نیاز را تامین می کند.
وی به بارش اشاره کرد و افزود: در گذشته به علت غنای گیاهی و سطوح پوشیده شده از سبزه و گیاه، بخشی از باران جذب زمین می شد و بخشی نیز بعد از برخورد با شاخه ها، تنه درختان و پوشش گیاهی به آرامی در رودخانه ها جاری و در نهایت به خزر و تالاب ها می رسید اما امروزه به علت از بین رفتن این پوشش آب با شتاب و مانند سیل که مملو از رسوب است وارد تالاب ها و خزر می شود.
منصوری ادامه داد: این روند موجب فرسایش جنگل و اکوسیستم های خاص جنگلی مانند جنگل های هیرکانی که دارای قدمت 40 میلیون ساله است می شود.
وی گفت: همچنین تمام این رسوبات با آب وارد حوضه آبریز خزر و در نهایت به تالاب ها و خزر می ریزد، از آنجا که چرخش آب خزر در بخش جنوبی آن بر خلاف عقربه ساعت است از این رو تمام رسوبات را از انزلی به سمت بندر ترکمن سوق می دهد که حجم بسیار زیادی رسوب در این بخش از خزر جمع می شود.
منصوری تاکید کرد: البته چون حجم ورودی رسوب زیاد است اکنون در تالاب انزلی هم رسوب بسیار زیادی داریم که موجب کم شدن عمق تالاب شده است، علاوه بر ورود رسوب، تمام زباله های مسیر هم وارد خزر می شود.
وی گفت: این رسوبات به دیواره شرقی خزر یعنی جایی که دیگر دریا تمام شده می رسند و جزیره های رسوبی را ایجاد می کنند که تاثیر زیادی در قطع ارتباط تالاب هایی مانند میانکاله و گمیشان با خزر دارد.
این فعال محیط زیست به کاهش تراز آب خزر اشاره کرد و افزود: از سال 1925 تا 1977 تراز آب خزر روند کاهشی داشته و در این سال ها به کمترین سطح خود رسید که این کاهش موجب قطع ارتباط تالاب میانکاله با خزر شده بود، با توجه به وابستگی تالاب ها به تراز خزر باید در نظر داشت اگر تراز آب خزر یک متر کاهش یابد کل تالابی مانند میانکاله که کلا یک متر عمق دارد خشک می شود.
وی ادامه داد: بعد از آن تراز آب خزر یک روند افزایشی داشت که به نظر می رسد تغییراتی که در ولگا رخ داد بی تاثیر نبود، همچنین تحقیقات نشان داد دمای آب خزر در تراز آن بی تاثیر نیست، اما آنچه مسلم است از عوامل بسیار تاثیر گذار در کاهش ورودی آب به خزر، عدم کنترل ورودی آب و مدیریت غلط منابع آبی است که این حوضه را دچار بحران کرده است.
وی افزود: خزر هم مانند دریاچه ارومیه هزاران هزار سال است که حیات دارد و در این مدت میلیون ها میکروارگانیزم در کف و اطراف آن شکل گرفته است بنابراین با از بین رفتن آن تمام این موجودات نیز نابود می شوند که در نهایت دود آن به چشم انسان ها می رود.
منصوری تاکید کرد: تمام بخش های آب خزر و حوضه های آن به هم مرتبط هستند، تصور اینکه خلیج گرگان در حال خشک شدن است اما انزلی مشکلی ندارد غلط است چون تمام این اکوسیستم به هم متصل هستند و از هم تاثیر می گیرند بنابراین باید نگران تمام بخش های خزر باشیم.
وی گفت: امروزه بخش هایی از خلیج گرگان به دلیل کاهش تراز آب خزر خشک شده است که این روند چند سال گذشته نیز تکرار شده بود ، در سال 1977 نیمی از تالاب میانکاله خشک شده بود در حالی که چند سال بعد آب خزر به حدی بالا آمد که جزیره آشوراده به زیر آب رفت و ساختمان ها و ویلاهای زیادی در حاشیه خزر به زیر آب رفتند.
وی افزود: این می تواند یک سیکل طبیعی باشد اما دلیل نمی شود که انسان با دخالت های بیجا این روند طبیعی را مختل کند و هر بلایی که می خواهد بر روی حوضه آبریز خزر درآورد.
این فعال محیط زیست تاکید کرد: روند فعلی دریای خزر بسیار نگران کننده است، البته باید در نظرداشته باشیم که مشکلات اصلی زیر آب است و ما آنها را نمی بینیم و متوجه وخامت اوضاع نیستیم ، اگر این مساله را درک کنیم متوجه می شویم که امروزه خزر بیش از ارومیه نیازمند توجه و رسیدگی است.
وی ادامه داد: در اطراف خزر کوهستان ها و جنگل های زیادی وجود دارد که با تغییر وضعیت این دریا تحت تاثیر قرار خواهند گرفت و از بین می روند بنابراین حفا‌ظت از آنها نیازمند عزم ملی و جدی مسوولان و مردم در کنار هم است.
منصوری گفت: یکی از راهکارها این است که این مساله توسط ایران در کنوانسیون خزر مطرح و به طور جدی پیگیری شود، بر این اساس برنامه ای ارایه کردیم که نماینده ای از سازمان های مردم نهاد فعال زیست محیطی در نشست های این کنوانسیون حضور داشته باشند تا مشکلات از تمام جوانب مطرح و بررسی شود.
وی تاکید کرد: قطعا علت تمام مشکلات خزر عوامل انسانی است، اگر سیکل طبیعی کم و زیاد شدن آب خزر وجود دارد قطعا کار خودش را انجام می دهد و با توجه به روند طبیعی بودن خود را بازیابی می کند اما تاثیرانسان این روند را دچار اختلال کرده است.
منصوری به وخامت خزر اشاره کرد و گفت: برخی گونه ها اندیکاتور هستند مانند فک خزری، یعنی وضعیت آنها وخامت اوضاع را نشان می دهد، بررسی ها نشان می دهد جمعیت فک های خزری از 100 سال گذشته از 3 میلیون قلاده اکنون به 100 هزار قلاده رسیده است که این میزان کاهش نشاندهنده وخیم بودن محل زندگی آنها یعنی دریای خزر است.
همچنین مجید مخدوم رئیس انجمن ارزیابی محیط زیست ایران به خبرنگار علمی ایرنا گفت: تاثیر دست اندازی انسان بر اکوسیستم دریای خزر بسیار چشمگیر است که گاهی ممکن است غیر قابل جبران باشد.
وی با اشاره به کاهش آب خزر و تاثیر آن بر برخی حوضه های آبی مانند بندر ترکمن افزود: خزر دارای یک دوره 5 ، 11 و 13 ساله کاهش آب است که اکنون در دوره 5 ساله قرار دارد این روند طبیعی است اما هر چه دخالت انسان در این اکوسیستم بیشتر شود امکان بازتوانی آن نیز کاهش می یابد بنابراین ادامه روند دخالت انسان بسیار خطرناک است.
وی با بیان اینکه گرم شدن زمین و کاهش دبی ولگا نیز موجب تشدید آن می شود گفت: کره زمین به طور طبیعی سعی می کند خودش را خنک کند که این کار با بارش باران و برف اتفاق می افتد و این سیکل خزر نیز نوعی تلاش برای خنک نگه داشتن خودش است.
مخدوم گفت: دریاچه آرال در شمال شرقی خزر با یک سری اقدامات غیر محیط زیستی خشک شده است حالا می خواهند همین بلا را بر سر خزر بیاورند همینطور که بر سر دریاچه ارومیه آوردند.
وی تاکید کرد: ابعاد نابودی دریای خزر بسیار بیشتر از دریاچه ارومیه است زیرا تمام جنگل های قفقازی، هیرکانی و به طور کلی اوراسیا خشک می شود که از بین رفتن آنها یک فاجعه است، خزر یک دریای بسته است بنابراین اگر اقداماتی بدون کارشناسی در حوضه آبریز آن انجام شود، خطر بزرگی آنرا تهدید خواهد کرد.

منبع:ایرنا