دکتر صفا ۱۶ اردیبهشت ۱۲۹۰ در شهمیرزاد سمنان متولد شد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در سمنان، بابل و دبیرستان های سیروس و دارالفنون تهران به پایان رساند و در سال ۱۳۱۲ در رشته ادبی فارغ التحصیل شد. در همین سال برای ادامه تحصیل وارد دانشسرای عالی و دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شد و در رشته های فلسفه و ادبیات فارسی به تحصیل پرداخت و سه سال بعد با ارائه دو شهادت نامه(پایان نامه) در فلسفه غرب و تعلیم و تربیت، در رشته فلسفه و ادبیات لیسانس گرفت.وی در سال ۱۳۲۱ ، پس از آن که رساله اش با عنوان حماسه سرایی در ایران تا قرن چهاردهم هجری با درجه ممتاز مورد تصویب واقع شد،دکترا گرفت و به عنوان دانشیار به تدریس در دانشکده ادبیات پرداخت و پس از پنج سال دانشیار بودن به مقام استادی کرسی زبان و ادبیات فارسی منصوب شد و در سال ۱۳۴۰ بالاترین رتبه استادی را که رتبه ۱۰ بود دریافت کرد . در سال ۱۳۴۲ با سمت استاد مهمان در دانشگاه هامبورگ به تدریس پرداخت . پس از بازگشت از آلمان به عنوان مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات انتخاب شد و تا سال ۱۳۴۶ در همین سمت بود. در همان سال ها به ریاست دانشکده ادبیات دانشگاه تهران نیز منصوب شد.ذبیح الله صفا یک سال بعد تقاضای بازنشستگی کرد و بازنشسته شد ولی هم چنان به صورت افتخاری تدریس میکرد. وی در سال ۱۳۴۷ دوباره به آلمان رفت و یک سال دیگر در دانشگاه هامبورگ به تدریس مشغول شد و وقتی به ایران بازگشت در دانشگاه تهران طی برگزاری مراسمی به استادی ممتاز دانشگاه با سمت تعلیم ادبیات حماسی و غنایی و دراماتیک فارسی در دوره دکتری ادبیات فارسی برگزیده شد. استاد صفا از سال ۱۳۵۴ ش در شهر لوبک آلمان ساکن شد و به تحقیق و نگارش خود ادامه داد. سرانجام نیز در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۷۸ و در هشتاد و هشت سالگی در همان شهر درگذشت و همان جا نیز به خاک سپرده شد.
دکتر ذبیح الله صفا آثار ارزشمندی را از خود به جا گذاشت که تاریخ ادبیات پنج جلدی او مهمترین و مشهورترین اثر وی محسوب می شود.البته چون جلد سوم در دو بخش و جلد پنجم در سه بخش تنظیم و تألیف شده اند،این اثر در هشت مجلد منتشر شده است. تا پیش از ذبیح الله صفا رویکرد محققانه ای به آثار شاعران وکتاب های تاریخ ادبیات به معنای متداول امروزی در ایران وجود نداشت و این گونه آثار، بیشتر در تذکره های شاعران نقل می شد. نوشتن این تاریخ به معنای نوین، در قرن اخیر به دنبال کارهای اروپائیان به ویژه "ادوارد براون" شروع شد و نگارش تاریخ ادبیات فارسی به شیوه متداول در اروپا و به صورت تحقیقی و گسترده، در واقع در همین کتاب تاریخ ادبیات دکتر صفا شکل می گیرد.کتابی که بعدها از طرف خود مولف به تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان فارسی تغییر نام یافت. نگارش این کتاب که مفصل ترین و جامع ترین کتاب موجود در زمینه تاریخ و ادبیات ایران بعد از اسلام است اگر چه بیشتر از چهل سال طول کشیده ولی انسجام و یکپارچگی خوبی دارد و طرحی تقریبا یکسان برخوردار است. بی شک اگر دکتر ذبیح الله صفا بیشتر زنده می ماند انتظار می رفت مجلدات بعدی کتاب، دست کم تا قرن حاضر انتشار پیدا کند و این چیزی بودکه خود دکتر ذبیح الله صفا نیز آرزوی آن را داشت ولی مرگ امان نداد.وسواس عجیب و موشکافانه ای که دکتر صفا در این اثر عظیم به کار برده بی نظیر است.از دیگر آثار دکتر صفا در حوزه تحقیق و پژوهش و تصحیح میتوان به آموزشگاهها و آموزشها در ایران، حماسهسرایی در ایران( که پایاننامه مقطع دکتری وی بود)، آیین سخن در معانی و بیان، تاریخ تحول نظم و نثر فارسی، دیوان عبدالواسع جبلی (تصحیح)، گنج سخن، شاعران پارسیگوی و منتخب آثار آنان (از رودکی تا بهار) در ۳ جلد، گنجینه سخن، پارسینویسان بزرگ و منتخب آثار آنان، در ۶ جلد، دیوان سیفالدین محمد فرغانی (تصحیح)، بختیارنامه دقایقی مروزی (تصحیح) و دارابنامه طرسوسی (تصحیح) اشاره کرد.
