ایران در منطقه ای خشک و نیمه خشک واقع شده است که این مساله در کنار عدم مدیریت منابع آبی، کشت محصولات آب بر و استفاده بی رویه از آبهای زیر زمینی موجب شد تا شتاب بیابان زایی در کشور سرعت گیرد.
ایران با داشتن 11 اقلیم از 13 اقلیم در جهان و با 8 هزار گونه گیاهی و جانوری جزء 5 کشور اول جهان از لحاظ دارا بودن تنوع زیستی به شمار می رود در حالی که سرانه ایران از بیابان دو برابر جهان است، در حال حاضر سرانه بیابان در کشور نیم هکتار است در حالی که سرانه جهانی آن 0.22 هکتار است. وسعت مراتع ایران بیش از 80 میلیون هکتار است این در حالی است که سطح بیابان های کشور را حدود 32.5 میلیون هکتار اعلام می کنند.
پدر کویر شناسی ایران معتقد است که عوامل بیابانی شدن کشور نسبت به چند سال گذشته تغییر کرده و می گوید؛ در سال های گذشته سوخت حمام ها و منازل از بوته های بیابان و چوب های جنگلی بود اما اکنون به نفت و گاز تغییر کرده است یا اینکه برای ساخت خانه از خشت های مخلوط گل و کاه و علف استفاده می کردند که تمام آنها از بیابان تامین می شدند که علاوه بر نابودی گیاهان، فرسایش را نیز به همراه داشت، اما امروز جای خود را به سیمان و آهن داده اند.
فرسایش خاک در ایران 5 برابر متوسط جهانی است که با کاهش میزان رطوبت فرسایش پذیری خاک بیشتر هم می شود از این رو بیشتر مراتع و دشت های کشور در معرض بیابان شدن قرار دارند.
برآوردها نشان می دهد تحت تاثیر فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی سالانه یک درصد به مساحت بیابان ها افزوده می شود و بر اساس تحقیق مراکز مرتبط در 30 سال گذشته حدود 30 درصد به مساحت بیابان های ایران افزوده شده که نشانگر سالانه یک درصد افزایش مساحت بیابان های کشور است.
پرویز کردوانی پدر کویرشناسی ایران علاوه بر هشدار دادن نسبت به روند شتابان بیابان زایی در کشور، معتقد است الگوی بیابانی شدن تغییر کرده و نوع جدیدی از بیابانی شدن شکل گرفته است.
کردوانی در گفت و گو با ایرنا گفت: هر چه زمان می گذرد عوامل و الگوی بیابان زایی در کشور تغییر می کند مثلا امروزه نسبت به 50 سال گذشته دلایل بیابانی شدن تغییر کرده است.
وی افزود: در گذشته سوخت تمام حمام ها، منازل هم در آشپرخانه و هم بخش گرمایشی، همچنین تمام کوره های آجرپزی، آهک پزی و سرامیک سازی بوته و چوب بود که تمام آنها از بیابان ها و به اصطلاح صحرا تهیه می شد.
وی اظهار کرد: در زمان شاه عباس 999 کاروانسرا ساخته شد که 99 درصد آنها آجری و فقط دو کاروانسرا سنگی بود، برای برپایی این تعداد کاروانسرا باید کوره های آجرپزی زیادی برپا می شد که سوخت تمام آنها از بوته و چوب تشکیل می شد از این رو خود یک عامل از بین رفتن پوشش گیاهی بود.
کردوانی ادامه داد: ایران مهد قنات در دنیا است که برای ساخت آن از نوعی خشت استفاده می کردند که نیاز به کوره داشت، این خشت ها را در دهانه قنات می چیدند تا مانع ریزش دیواره ها شوند اما امروزه از سیمان استفاده می کنند.
پدر کویر شناسی ایران افزود: همچنین دیوار تمام باغ ها و سقف خانه ها از کاه گل بود و برای جلوگیری از شسته شدن بر اثر باران، روی آنها را بوته و گیاهی به نام ' میش گون ' می پوشاندند اما امروزه از آهن استفاده می کنند.
وی گفت: در مناطق جنوبی کشور رسم بر این بود که از برگ های خرما حصیری به نام ' کتوک '، ' کرتک ' و ' کپر' می بافند که دیوار و سقف منازل خود را با آن می پوشانند و در فصل گرما روی آن آب می پاشیدند که با وزش باد فضای خانه را خنک می کرد اما امروزه کولر جای آنرا گرفته است. در واقع تمام اینها گیاهی بودند که خود منشاء بیابان زایی بود.
*** عوامل جدید بیابان زایی / گرم شدن زمین
کردوانی با بیان اینکه امروزه الگوی بیابان زایی تغییر کرده است گفت: گرم شدن زمین و به دنبال آن کم شدن منابع آبی و پایین رفتن سفره های آبی زیر زمینی علت از بین رفتن گیاهان و توسعه بیابان است زیرا ریشه برخی گیاهان کوتاه است و با پایین رفتن آبهای زیر زمینی نمی توانند از آن منابع تغذیه کنند در نتیجه خشک می شوند.
*** حفر بی رویه چاه های عمیق
وی افزود: حفر بی رویه چاه های عمیق و نیمه عمیق موجب شده تا سطح سفره های آبهای زیر زمینی از 300 تا 575 متر پایین تر برود که این خود خشک شدن گیاهان با ریشه های کوتاه را تشدید می کند.
پدر کویرشناسی ایران گفت: تا 10 سال گذشته پدیده ای به نام ریزگرد وجود نداشت تا اینکه از عراق وارد کشور شد و اکنون 5 تا 6 سال است که منشاء داخلی ریزگرد در کشور تشکیل شده است که نتیجه تشدید روند خشکی و بیابانی شدن است.
*** رها شدن زمین های کشاورزی
وی ادامه داد: وسعت زیادی از زمین های زراعی که به علت کمبود منابع آبی رها شده اند به بیابان تبدیل و منشا گرد و غبار شده اند، خشک شدن تالاب ها هم یکی دیگر از عوامل بیابان زایی در کشور است، به عنوان مثال تالاب های طشت و بختگان در استان فارس از رودخانه کر تغذیه می کردند که به علت سد سازی ها بر روی این رودخانه، آب ورودی به تالاب ها کاهش یافت و دو تالاب خشک و به بیایان های کشور اضافه شد.
کردوانی با بیان اینکه اگر در بستر تالاب های خشک رفت و آمد صورت گیرد به منشاء ریزگرد تبدیل خواهند شد گفت: در اطراف تالاب بختگان معدن سنگ آهن وجود دارد، زمانی که تالاب آبدار بود کامیون ها برای رسیدن به معادن آنرا را دور می زدند اما اکنون که خشک شده از بستر آن عبور می کنند که این مساله موجب بلند شدن گرد و غبار می شود.
*** برداشت معادن
پدر کویر شناسی ایران افزود: همچنین برداشت های بی رویه از معادن یکی دیگر از دلایل توسعه بیابان و بلند شدن گرد و غبار در کشور است زیرا این کار نیاز به جاده سازی دارد که بر اثر آن حجم زیادی از خاک زیر و رو می شود و از بین رفتن پوشش گیاهی را به همراه دارد.
وی ادامه داد: همچنین برای برداشت از معادن لازم است زیر زمین کنده شود که این کار موجب پاره شدن ریشه گیاهان و در نتیجه خشک شدن آنها می شود که این مساله موجب افزایش بیابان و از بین رفتن موجودات آن منطقه می شود.
کردوانی گفت: سازمان ملل اعلام کرده است که بیابان زایی فقط از بین رفتن گیاهان نیست بلکه جایی بیابان است که در آن کاهش تولید و از بین رفتن موجودات زنده را شاهد باشیم. وقتی روستایی تخلیه می شود یعنی آن بخش به بیابان تبدیل شده است حال چند روستای تخلیه شده در کشور وجود دارد؟
وی افزود: چون در ایران منطقه خشک و بیابانی زیاد است از این رو روند بیابان زایی در آن زیاد است ، از دهه 1340 سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری وقت شروع به کاشت گیاهی با نام ' تاغ ' که از خانواده سوزنی برگ ها است، کرد، بعد از آن گیاه ' آرتی پلکس ' یا ' اسفناج وحشی ' کاشته شد اما آنطور که باید جواب نداد.
*** عوارض مالچ پاشی نفتی
کردوانی گفت: از سال 1342 مالچ پاشی نفتی در کشور آغاز شد که اولین بار در فتح آباد بویین زهرا پاشیده شد و بعد از آن رواج یافت یعنی هر جا که شن و ماسه و گرد و غبار بود پاشیده می شد که این کار در خوزستان در شهرهای امیدیه و سوسنگرد چند بار انجام شد.
وی با بیان اینکه بارها اعلام کرده ام که مالچ پاشی خیانت به محیط زیست است، افزود: از نظر سازمان ملل کشوری قوی و ثروتمند است که نوآوری علمی داشته باشد بنابراین ما هم باید برای مقابله با بیابان زایی نوآوری داشته باشیم و از موارد بومی استفاده کنیم.
کردوانی ادامه داد: تا چند سال پیش پشت بام ها را در ایران قیرگونی می کردند اما در تابستان ها گرم و شل می شد و در زمستان ترک برمی داشت از این رو با نوآوری در این کار ، ایزوگام اختراع شد که این مشکلات قیر را ندارد بنابراین برای مقابله با بیابان زایی هم باید از نوآوری استفاده کنیم.
*** راهکارهای مقابله با بیابان زایی
وی گفت: چون بیابان در کشور زیاد است از این رو باید به فکر راه حلی بومی با فناوری روز باشیم تا کشورهای دیگر از ما الگو برداری کنند، قنات که ایران مهد آن است از کشور ما به دیگر نقاط دنیا راه یافته است، درزمینه بیابان زایی هم باید به حدی پیسرفت کنیم که الگوی کشورهای دیگر شویم.
کردوانی با تاکید بر اینکه مالچ پاشی کار نادرستی است زیرا اکوسیستم را تغییر می دهد افزود: مالچ پاشی مضرات زیادی به همراه دارد از جمله اینکه مواد نفتی است و در طولانی مدت آسیب هایی به طبیعت و محیط زیست وارد می کند.
وی ادامه داد: برای تهیه مالچ باید قیر و آب را را هم مخلوط کنند اما از آنجا که آب و قیر با هم مخلوط نمی شوند مجبورند از مواد ممزوج کننده استفاده کنند که در این روش 50 درصد آب، 48 درصد قیر و بقیه از مواد ممزوج کننده مانند آنیون، کانیون ( سمی هستند ) و رس که در مجموع مواد گرانی هستند، استفاده می کنند.
کردوانی افزود: بعد از این مرحله برای پاشش به ماشین مخصوصی نیاز است که نیازمند هزینه زیادی است ، همچنین بوی بد روغن سوخته فضا را پر می کند و از آنجا که این نوع مالچ سیاه است از این رو تمام دشت به رنگ سیاه در می آید و از آنجا که رنگ سیاه گرما را به خود جذب می کند، دمای منطقه افزایش می یابد، علاوه بر این تمام موجودات زنده اعم از گیاهان و حیوانات زیر مالچ ها نیز از بین می روند.
وی ادامه داد: به مرور زمان یعنی 3 تا 4 سال بعد اثر مالچ از بین می رود و به دوده تبدیل و در فضا پخش می شود که سرطانزا است.
*** راهکار پدر کویر شناسی ایران به جای مالچ نفتی
وی گفت: بهتر است به جای مالچ های نفتی از ' ریگ ' استفاده کنیم ، یعنی ریگ را در منطقه پخش و با غلطک آنرا صاف کنیم، ریگ های رنگی هم وجود دارد که با خرج دادن سلیقه می توان دشت وسیعی به رنگ های مختلف و زیبا ایجاد کرد و یکبار برای همیشه خلاص شد. ریگ نه بو و ضرر دارد و نه از بین می رود، حتی می توان میان آنها درخت کاشت و پارکی زیبا ایجاد کرد.
کردوانی افزود: برای شن و ماسه می توان از مالچ رسی ماسه ای استفاده کرد که نیاز به ماشین های مخصوص هم ندارد، می توان در مخزن ماشین های مخلوط سیمان 40 درصد خاک رس ، 10 درصد ماسه و 50 درصد آب ریخت و این مخلوط را بر روی شن های روان پاشید، این پوشش نه تنها ضرری ندارد بلکه بعد از خشک شدن به رنگ سفید در می آید و تا حدودی موجب کاهش دمای منطقه می شود، همچنین ماندگاری زیادی دارد.
وی گفت: در برخی مناطق مانند یزد یا اصفهان که آب کم دارند توصیه می شود درختکاری کنند، وقتی مردم آب برای خوردن ندارند چگونه آنرا پای درخت بریزند.
کردوانی پیشنهاد داد که مسئولان حداقل 10 هکتار از بیابان های کشور را مالچ رسی و همین وسعت را با مالچ قیری بپوشانند و بعد از چند سال آن دو را با هم مقایسه کنند و بعد از آن تصمیم بگیرند نه اینکه در جلسات نشسته و بدون مطالعه پیشنهادها را رد می کنند.