گسل زمین لرزه ای از قبل از زلزله به عنوان گسل بم شناخته شده بود. بیشترین شدت خسارت ها در بم و براوات بود، بیشترین آسیب در شعاع ۱۶ کیلومتری اطراف شهر متمرکز شد. ضمنا غرب شهر که از گسل دور بود بسیار کم آسیب دید ولی شرق شهر که روی گسل قرار داشت تقریبا کامل تخریب شد.
شهرک رزمندگان بم که در همین بخش شرقی شهر بود، با کیقیت بد ساخت بناهایی که تا قبل از ۵-۱۰-۱۳۸۲ ایجاد شده بودند یکی از قتلگاه های زلزله بم شد. گزارش ثبت احول ۲۶،۲۷۱ نفر کشته و حدود ۳۰،۰۰۰ نفر زخمی (از کل جمعیت حدود ۱۰۰ هزار نفری بم در آن زمان) را نشان می دهد. از نظر تلفات انسانی، این زمین لرزه پرتلفات ترین حادثه قرن اخیر ایران بود. بعضی قربانیان در حالی که خواب بودند فوت کردند. یازده هزار دانش آموز کشته شدند و حدود ۱۱۰۰ نفر از ۵۴۰۰ پرسنل آموزش محلی نیز کشته شدند. این مسئله مشکل مهمی برای سیستم آموزش محلی ایجاد کرد.
حدود 90درصد از ساختمان ها و زیرساخت ها در بم آسیب دیدند یا تخریب شدند، ۷۰٪ خانه ها به طور کامل تخریب شدند. یک پژوهش در دانشگاه علوم پزشکی تهران توسط دکتر طهماسبی و همکاران روی ۲۱۰ قربانی زلزله بم نشان داد که به طور متوسط، هر فرد ۱.۹ ساعت را در زیر ساختمان های تخریب شده گذرانده است. در میان قربانیان، ۳۲ نفر دچار اختلال در عملکرد کلیه شده بودند و شکستگی در استخوان های آنها شایع بود. در نتیجه این شکستگی ها آسیب های عصبی نیز شایع بود.
قبل از چهاردهمین سالروز زلزله بم در ساعت ۲۱:۴۸، در ۲۱ آبان ۹۶ نیز در شمال سر پل ذهاب در استان کرمانشاه یک زلزله با بزرگای ۷.۳ Mw7.۳ برای حدود ۳۰ ثانیه منطقه را به لرزه درآورد. زمین لرزه در نزدیکی مرز ایران و عراق و عمق ۱۸ کیلومتری گزارش شد. گسل زمین لرزه ای هرگز به سطح زمین نرسید ولی مطالعات زلزله شناختی و نقشه برداری نشان داد که صفحه گسل تقریبا افقی و با شیب ملایم ۱۶ به سوی شرق قرار گرفته و پی سنگ سخت را در این ناحیه گسیخته است.
پس لرزه های این زلزله حدود ۲ سال بعد از وقوع آن ادامه یافت. به دلیل این زمین لرزه، ۶۲۰ نفر کشته، ۸۰۰۰ نفر زخمی، ۷۰۰۰۰ نفر آواره و بیش از ۱۲۰۰۰ ساختمان آسیب دید. کل جمعیت حدود ۱۰۰ هزار نفر بود و این در حالی بود که در شهر سرپل ذهاب در نزدیکی کانون زلزله حدود ۴۰ هزار نفر زندگی می کردند. بیشترین تلفات در سرپل ذهاب، قصرشیرین و ثلاث باباجانی گزارش شد. به گزارش سیناپرس ،بیشترین تعداد (۵۵۹ مرگ) مربوط به شهر سرپل ذهاب بود، حدود ۲۰۰ نفر از آنها از منطقه کوچکی به نام محله فولادی (خانه های تازه ساز و بی کیفیت، ساخته شده بر روی خاک دستی و بر روی زمین های کشاورزی در کنار رودخانه) بودند.
از تخریب های زلزله سر پل ذهاب1396 در ساختمان هایی رخ داد که پس از زلزله ۱۳۸۲ بم در ایران طبق آیین نامه طرح ساختمان ها در برابر زلزله ساخته شده بودند. با این حال، حدود ۸۰٪ تخریب ها در ساختمان های بدون قاب، در مناطق شهری و روستایی رخ داده است. از جمله ساختمان های جدید دو بیمارستان تازه احداث سرپل ذهاب و اسلام آباد بودند.
از ارزیابی های اولیه می توان فهمید که تلفات عمده به ساختمان های تازه ساخته شده یا بازسازی شده مربوط بودند. بنابراین، می توانیم بپرسیم، علی رغم وجود و اجرای آیین نامه زلزله ۲۸۰۰ در ایران، چرا ساختمان های تازه احداث شده یا بازسازی شده تخریب می شوند و باعث ویرانی و تلفات به این بزرگی می شوند؟
مهدی زارع-استاد پژوهشگاه بین امللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله