این بنا در عمق هفت متری زمین احداث شده و دارای دالان شیبداراست . راه ورود به صحن اصلی ۵۶ متر طول و ۱۰/۴ متر عرض دارد . صحن اصلی آسیاب به شکل هشت ضلعی بوده که چهار ضلعش هر کدام ۸/۴ متر و چهار ضلع دیگرش هر کدام ۷۵/۲ متر هستند . هر یک از اضلاع کوچک ، غرفه ای به عمق یک متر دارد ، در دو ضلع شرقی و غربی دو اتاق با جلوخانی تعبیه شده است .
غرفه جنوبی صحن محل دستگاه آسیاب است . سقف صحن آسیاب گنبدی شکل است ، به این معنی که بر بالای غرفه ها گنبدی ساخته شده و از کره گنبدشکل هشت ضلعی به خود گرفته ، به صورت گنبدی تازه که در آن هشت درگاه برای ورود نور و هوا قرار داده اند . مصالح آسیاب تماماً از آجر است و ترکیب سقف و مقرنس کاری های صحن اصلی آن با نقوش هندسی که در آن ایجاد کرده اند از ابتکارات جالب توجه معماری است .
از تزئیناتی که در این بنا دیده می شود سبک آجر کاری و تزئینات آن در محوطه اصلی آسیاب است . کاربندی های آجری آن از هشت شروع و به سی و دو ختم می شود .
با توجه به سبک معماری و نوع تزئینات مقرنسکاری های صحن اصلی آسیاب آبی و نوع مصالح موجود ، چنین استنباط می شود که اثر موجود مربوط به قرن هشتم هجری قمری بوده و در زمان سید رکن الدین قاضی ، متوفی در ۷۳۲ هجری قمری ساخته شده است . ولی از هویت و قدمت اولیه این آسیاب هیچ گونه اظهار نظر دقیق همراه با اسناد و مدارک مستدل موجود نیست .
در صفحه ۱۴۰ کتاب آثار تاریخی یزد در مورد این آسیاب چنین نوشته شده است :
« این آسیاب از عجایب قابل دیدن در منطقه رستاق و یکی از بزرگترین آسیاب های ایران است که متاسفانه به علت خشک شدن قنات همت آباد از کار افتاده و به کلی متروک شده است . آسیاب مذکور در عصر آبادانی یعنی تا چند سال قبل یگانه آسیاب منطقه میبد تا اشکذر بوده است و ساعتی سی و پنج من شاه ، آرد از زیر سنگ های پر قدرت آن به دست می آوردند . »
این بنا به شماره ۲۰۸۶ و در تاریخ ۱۱/۵/۱۳۷۷ به ثبت رسیده است .
گزارش و تحلیل فنی فاطمه کردی دانشجوی دکترا باستان شناسی